Học kỹ năng số phải bắt đầu từ việc người dân cần làm
Phổ cập kỹ năng số là quá trình giúp mỗi người biết sử dụng thiết bị và dịch vụ số để giải quyết nhu cầu thiết thực trong đời sống, thay vì chỉ nghe giới thiệu về công nghệ. Cách tiếp cận này quan trọng vì một chiếc điện thoại thông minh chưa đồng nghĩa với khả năng tự làm thủ tục, tra cứu thông tin hay thanh toán trực tuyến. Ở thôn Làng Chạng, xã Phong Dụ Thượng, hơn 90% dân số là người Tày; nhiều người có điện thoại nhưng chưa biết khai thác các tiện ích số phục vụ đời sống và sản xuất.
Đáp lại khoảng cách ấy, Bí thư Chi bộ thôn Lương Thị Duyên cùng thành viên tổ chuyển đổi số cộng đồng đến từng nhà hướng dẫn cài đặt, sử dụng ứng dụng. Xã duy trì 7 tổ với 64 thành viên. Cách làm có giá trị không phải vì đưa công nghệ đến gần theo nghĩa hình thức, mà vì có người kiên nhẫn chỉ từng thao tác, dùng hình ảnh dễ hiểu và để người dân thực hành nhiều lần. Với người cao tuổi, hướng dẫn cần tỉ mỉ hơn; hỗ trợ tại chỗ giúp việc học gắn với chiếc điện thoại và công việc họ đang cần làm.
Kết quả hữu hình là người dân có thể dùng điện thoại để làm thủ tục hành chính mà không phải mang theo giấy tờ, đồng thời việc đi khám bệnh cũng thuận tiện hơn. Đó là thước đo thiết thực hơn số buổi tuyên truyền: người học có tự làm được hay không. Phong Dụ Thượng cũng dự kiến tiếp tục tập huấn, bồi dưỡng lực lượng “người bản số” để họ cập nhật kiến thức và hướng dẫn cộng đồng tốt hơn.
Chi hội số và gia đình số đưa việc học vào cộng đồng
Nếu hỗ trợ tận nhà giải quyết khó khăn của từng cá nhân, mô hình chi hội số và gia đình số tạo nơi học tập thường xuyên trong cộng đồng. Tại Sơn La, Hội Liên hiệp Phụ nữ các xã Mai Sơn và Yên Sơn triển khai những mô hình này với phương châm người biết hướng dẫn người chưa biết. Lợi thế của cách tổ chức qua hội, nhóm là kỹ năng số không còn là một buổi học riêng lẻ: hội viên có thể chia sẻ thông tin, hỏi lại và cùng thực hành trong sinh hoạt thường ngày.
Ở Tiểu khu 18, xã Mai Sơn, mô hình có 40 thành viên; mục tiêu đặt ra là toàn bộ thành viên tương tác qua nhóm Zalo của chi hội, ít nhất 80% cài đặt và sử dụng các tiện ích thiết yếu như VNeID, bảo hiểm xã hội số, ngân hàng số và dịch vụ công trực tuyến. Mai Sơn hiện có hai mô hình với hơn 100 thành viên. Còn tại Yên Sơn, mô hình gồm 15 thành viên chi hội và 20 hộ gia đình, tập trung vào dùng điện thoại thông minh, dịch vụ công trực tuyến, định danh điện tử và thanh toán không dùng tiền mặt.
Điểm mạnh của “gia đình số” là đưa kỹ năng từ hội viên sang các thành viên trong nhà, gắn việc học với sinh hoạt, lao động, sản xuất và quảng bá sản phẩm. Nhưng chỉ lập nhóm trực tuyến chưa đủ: mô hình chỉ có ý nghĩa khi thành viên thực sự biết làm việc cần thiết và giữ an toàn trên mạng. Việc công an xã phối hợp hướng dẫn VNeID, dịch vụ công trực tuyến, nhận diện lừa đảo và bảo vệ thông tin cá nhân cho thấy nội dung thực hành cần đi cùng kỹ năng tự bảo vệ.

Đồng Tháp chọn nội dung theo người học, không theo một khuôn
Đồng Tháp đưa ra một nguyên tắc đáng nhân rộng: lấy nhu cầu thực tế làm điểm xuất phát, thay vì áp dụng một chương trình giống nhau cho mọi người. Tỉnh xác định phong trào “Bình dân học vụ số” phải hình thành năng lực sử dụng công nghệ, không dừng ở tuyên truyền kiến thức. Quy mô hỗ trợ gồm 1.693 tổ công nghệ số cộng đồng với hơn 10.200 thành viên và 114 đội hình “Bình dân học vụ số”, thu hút trên 6.000 cán bộ Đoàn, đoàn viên, thanh niên.
Mạng lưới ấy hướng dẫn người dân ở nhà, khu phố, điểm sinh hoạt cộng đồng và bộ phận một cửa. Nội dung gắn với việc cụ thể như cài ứng dụng, tạo tài khoản, quét mã QR, nộp hồ sơ trực tuyến và thanh toán không dùng tiền mặt. Với người cao tuổi, trọng tâm là thao tác thiết yếu, dễ làm và an toàn; người dân, hộ kinh doanh và hợp tác xã cần kỹ năng phục vụ sản xuất, kinh doanh. Kế hoạch của tỉnh cũng nêu việc nghiên cứu hỗ trợ kỹ năng số cơ bản cho lao động nông thôn, hội viên hợp tác xã và thiết bị giá rẻ cho hộ nghèo, cận nghèo.
Sự khác biệt giữa ba hướng tiếp cận không nằm ở việc hướng dẫn tại nhà, sinh hoạt theo hội nhóm hay tổ chức lực lượng quy mô lớn; mỗi cách xử lý một khoảng trống riêng. Hỗ trợ tận nơi phù hợp với người cần cầm tay chỉ việc, chi hội số tạo mạng lưới học cùng nhau, còn Đồng Tháp cho thấy nội dung phải thay đổi theo tuổi tác và công việc. Tỉnh đã ban hành kế hoạch tiếp tục đẩy mạnh phong trào trong giai đoạn 2026–2030, đồng thời định hướng chuyển từ vận động sang học tập và thực hành.
Đo thành công bằng khả năng tự làm
Các mô hình trên cùng chỉ ra một tiêu chuẩn rõ ràng: phổ cập kỹ năng số chỉ thành công khi người dân tự thực hiện được việc họ cần, chứ không phải chỉ có tên trong danh sách tham gia hay đã cài một ứng dụng. Muốn đạt điều đó, người hướng dẫn phải ở đủ gần, bài học phải gắn với nhu cầu thật và người học phải có cơ hội thực hành nhiều lần.
Vì thế, không nên chọn một mô hình duy nhất rồi áp dụng đồng loạt. Hỗ trợ tại nhà cần được duy trì cho người cao tuổi và người ít tiếp xúc với công nghệ; chi hội số, gia đình số có thể giữ nhịp chia sẻ trong cộng đồng; còn cách làm theo nhu cầu của Đồng Tháp nhắc rằng nội dung học phải đổi theo từng nhóm. Khi các hướng này bổ trợ nhau, kỹ năng số mới trở thành năng lực dùng được hằng ngày, thay vì một khẩu hiệu về chuyển đổi số.






