Giữ được điện giữa cú sốc chưa từng có
An ninh nguồn cung điện là khả năng đáp ứng liên tục nhu cầu sử dụng điện bằng nguồn phát và lưới truyền tải đủ sức vận hành, kể cả khi thời tiết hoặc nguồn nhiên liệu gây gián đoạn. Năm 2026, Việt Nam đã giữ được nguồn cung điện trong một năm đầy biến động, nhưng thành quả đó không đồng nghĩa rủi ro đã qua.
Tại Diễn đàn An ninh năng lượng Quốc gia sáng 10/11, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn cho biết hệ thống năng lượng đối mặt cú sốc lớn nhất trong nhiều thập kỷ. Nắng nóng kỷ lục và El Niño đẩy phụ tải lên cao, trong khi sản lượng thủy điện dự kiến thấp hơn năm trước khoảng 18,5 tỷ kWh. Dẫu vậy, điện sản xuất và nhập khẩu cả năm ước đạt 356,2 tỷ kWh, tăng 10,3%; công suất cực đại lập đỉnh 57.537 MW vào ngày 24/6 mà cả nước không phải cắt điện luân phiên.
Kết quả này đáng ghi nhận, nhất là khi 102 trong 177 quốc gia được khảo sát gặp khó về năng lượng, còn Việt Nam nằm trong nhóm 13 nước duy trì được trạng thái ổn định. Với người dân, đó là khác biệt thiết thực: điện vẫn được cung cấp qua những ngày phụ tải cao. Tuy nhiên, một năm vận hành tốt không thể thay thế các nguồn điện và đường dây cần thiết cho những năm sau.
Nhu cầu tăng nhanh làm biên an toàn mỏng đi
Thách thức sắp tới không nằm ở việc phủ nhận thành quả hiện tại, mà ở câu hỏi liệu hệ thống có theo kịp đà tăng phụ tải hay không. Điện thương phẩm 10 tháng tăng 9,8%, còn riêng tháng 5 và tháng 6, phụ tải miền Bắc tăng lần lượt 14,7% và 17,5% so với cùng kỳ. Khi nhu cầu điện tăng trên một nền vốn đã cao, mỗi đợt nắng nóng kéo dài đều làm khoảng dự phòng trở nên quan trọng hơn.
Dự báo của Bộ Công Thương cho thấy bảo đảm an ninh năng lượng năm 2027 sẽ khó, năm 2028 còn khó hơn: nhu cầu điện có thể tiếp tục tăng khoảng 10%, trong khi nguồn điện nền mới chưa kịp vận hành; El Niño có thể kéo dài tới khoảng tháng 6/2027. Đây là cảnh báo về rủi ro tương lai, không phải thông báo rằng Việt Nam đang thiếu điện.
Áp lực sẽ rõ nhất ở miền Bắc, nơi công suất cực đại năm 2027 được dự báo trong khoảng 32.693–34.865 MW. Vì thế, cần phân biệt tình hình hiện tại — nguồn cung vẫn được giữ ổn định — với khả năng cấp điện trong hai năm tới, vốn phụ thuộc vào tiến độ bổ sung công suất, điều kiện thủy văn và khả năng kiểm soát giờ cao điểm.
Dự án và lưới điện phải về đích đúng hạn
Kế hoạch đầu tư lớn chỉ có ý nghĩa khi công trình thực sự phát điện hoặc truyền tải đúng thời điểm. EVN dự kiến đầu tư khoảng 830.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2026–2030, đồng thời đặt mục tiêu hoàn thành 15 dự án nguồn điện với tổng công suất 6.066 MW. Nhưng nhiều dự án năng lượng còn vướng cơ chế, vốn và mặt bằng; thủ tục kéo dài cũng có thể làm chậm thời điểm hệ thống nhận được công suất mới.
Các mốc gần cần theo dõi gồm hai tổ máy Quảng Trạch I, tổng công suất 1.403 MW, được phấn đấu vận hành thương mại trong năm 2026, và dự án mở rộng thủy điện Trị An công suất 200 MW, dự kiến phát điện năm 2027. Ở phần lưới, toàn ngành đã khởi công 136 công trình và đóng điện 131 công trình trong chín tháng năm 2026. Những con số này cho thấy tiến độ đang được thúc đẩy, nhưng cũng nhấn mạnh rằng nguồn phát không thể phát huy hết tác dụng nếu lưới truyền tải chậm.
EVN dự kiến hoàn thành 292 dự án lưới điện 500–220 kV và khoảng 1.320 dự án 110 kV trong giai đoạn 2026–2030. Bài toán không chỉ là quy mô vốn: địa phương cần phối hợp giải phóng mặt bằng, còn cơ quan quản lý phải gỡ vướng thủ tục để các công trình trọng yếu không trượt mốc.
Quản lý phụ tải phải đi cùng bổ sung nguồn
Không thể chỉ trông chờ xây thêm nhà máy để đáp ứng mọi đỉnh phụ tải. Bộ trưởng Công Thương yêu cầu hoàn thiện phương thức vận hành hệ thống điện năm 2027, đưa công nghệ bản sao số vào sử dụng chậm nhất trong quý I/2027, đồng thời phấn đấu giảm khoảng 3.000 MW công suất đỉnh tại miền Bắc. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng mục tiêu chỉ thành hiện thực nếu tiết kiệm điện và điều chỉnh phụ tải được triển khai cụ thể, không dừng ở lời kêu gọi.
Đối với hộ gia đình và doanh nghiệp, điều đáng quan tâm là rủi ro mất cân đối tập trung vào các giai đoạn phụ tải cao, chứ không phải kết luận rằng sẽ có cắt điện trên diện rộng. Năm 2026, giá bán lẻ điện bình quân giảm 2%, còn 2.159,9037 đồng/kWh chưa gồm thuế giá trị gia tăng; nhưng giá hiện tại không nói trước khả năng vận hành khi nhu cầu tiếp tục tăng.
Việt Nam đã chứng minh có thể giữ nguồn cung điện ổn định giữa cú sốc năng lượng. Tuy nhiên, để tránh khó khăn cấp điện trong năm 2027 và 2028, cần biến kế hoạch dự án thành công trình đúng hạn, tháo gỡ nút thắt vốn và mặt bằng, đồng thời quản lý nhu cầu điện quyết liệt hơn. Thành quả hiện tại là nền tảng; mức độ an toàn trong hai năm tới sẽ được quyết định bởi những việc hoàn thành từ bây giờ.
