Đào tạo luật phải vượt khỏi việc đọc văn bản
AI trong đào tạo luật là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào học tập, nghiên cứu và thực hành pháp lý, đồng thời rèn cho người học khả năng tự lập luận và chịu trách nhiệm về kết quả mình sử dụng. Đây không phải lời kêu gọi đưa công nghệ vào lớp học bằng mọi giá; đó là yêu cầu xem lại sinh viên cần biết gì khi máy móc có thể xử lý lượng lớn thông tin. Ngày 30-10, Khoa Khoa học Xã hội và Ngôn ngữ Quốc tế của Đại học Gia Định đồng tổ chức hội thảo khoa học quốc gia về tác động của AI đến lĩnh vực pháp luật. Tại hội thảo, Giáo sư Võ Khánh Vinh nhấn mạnh đào tạo không thể dừng ở cách học truyền thống như đọc văn bản luật. Người học còn phải phát triển tư duy pháp lý, năng lực phân tích, lập luận và nghiên cứu.
Sự thay đổi này có lý do rõ ràng: AI có thể hỗ trợ rà soát lượng tài liệu đồ sộ, tìm xung đột và khoảng trống pháp lý, nhưng khả năng xử lý nhanh không đồng nghĩa với phán đoán đúng. Nếu sinh viên chỉ dựa vào câu trả lời có sẵn, họ có thể tiếp nhận sai sót mà không nhận ra. AI không thể thay thế quá trình hình thành tư duy pháp lý độc lập, sáng kiến và ý tưởng nghiên cứu. Vì vậy, giáo dục pháp luật cần coi công nghệ là công cụ để thử thách lập luận, không phải chiếc nạng thay thế việc suy nghĩ.
Tư duy phản biện phải đi cùng kiểm chứng
Năng lực tư duy phản biện giờ phải gắn liền với kỹ năng số và kiểm chứng thông tin. Sinh viên cần biết AI đã dựa trên dữ liệu nào, kết luận có đúng với quy định hiện hành hay không, và điều gì còn thiếu trong câu trả lời. Phó giáo sư, tiến sĩ Bùi Kim Hiếu cho rằng người học cần trang bị kiến thức chuyên ngành, tư duy phản biện, kỹ năng số, khả năng xác minh thông tin và nhận diện rủi ro khi dùng công cụ AI. Đây không phải kỹ năng phụ dành riêng cho người làm công nghệ; chúng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nghiên cứu và tư vấn pháp lý sau này.
Quy mô dữ liệu khiến yêu cầu ấy càng cấp thiết. Giáo sư Võ Khánh Vinh cho biết AI đã được dùng để tập hợp hơn 47.000 văn bản pháp luật còn hiệu lực ở cấp trung ương và địa phương. Khả năng tìm kiếm nhanh giúp người học tiếp cận tư liệu rộng hơn, nhưng không miễn trừ nghĩa vụ kiểm tra nguồn, thời điểm hiệu lực và bối cảnh áp dụng. Người dùng AI cũng cần chịu trách nhiệm và có ý thức đạo đức với kết quả mình sử dụng. Trong đào tạo luật, câu trả lời trôi chảy không thể thay cho căn cứ pháp lý xác thực.
Đánh giá sinh viên luật cần đo năng lực, không chỉ sản phẩm
Khi AI có thể hỗ trợ soạn thảo và tổng hợp, một bài viết hoàn chỉnh không còn đủ để chứng minh người học hiểu vấn đề. Vì thế, đánh giá sinh viên luật cần chuyển trọng tâm sang quá trình lập luận: sinh viên chọn quy phạm nào, cân nhắc tình tiết ra sao, kiểm tra câu trả lời của AI thế nào và bảo vệ kết luận bằng chứng cứ gì. Phó giáo sư, tiến sĩ Bùi Kim Hiếu nhận định việc AI được sử dụng rộng rãi buộc các trường luật đánh giá lại phương pháp giảng dạy và cách đo lường kết quả học tập. Đây là thay đổi cần thiết, không phải hình thức đổi mới để chạy theo công nghệ.
AI vẫn có ích trong học tập nếu được đặt đúng vai trò: cá nhân hóa lộ trình, xây dựng tình huống, mô phỏng vụ việc và hỗ trợ nghiên cứu án lệ. Đại học Gia Định đang từng bước xây dựng, nâng cấp hệ thống Smart LMS để cá nhân hóa lộ trình học và tăng khả năng tiếp cận tài liệu số của sinh viên. Song song với công cụ, trường cần thiết kế bài tập buộc người học giải thích lựa chọn, đối chiếu nguồn và nhận diện giới hạn của câu trả lời máy tạo ra. Đánh giá tốt phải nhìn thấy năng lực phán đoán của sinh viên, chứ không chỉ văn bản cuối cùng.
Đổi mới có trách nhiệm là hướng đi cần thiết
Thách thức của AI không dừng ở lớp học. Công nghệ đặt ra vấn đề pháp lý về dữ liệu cá nhân, sở hữu trí tuệ, trách nhiệm đối với thiệt hại và việc sử dụng trong hoạt động tư pháp. Điều đó càng củng cố lý do các trường cần đào tạo luật gia biết kết nối quy định với bối cảnh công nghệ, thay vì chỉ ghi nhớ điều khoản. Những vấn đề liên ngành này cũng đòi hỏi phối hợp giữa cơ quan quản lý, giới nghiên cứu và doanh nghiệp để hoàn thiện khuôn khổ pháp lý.
Các trường không nên xem lựa chọn là dùng AI hay cấm AI. Câu hỏi đúng hơn là làm thế nào để công nghệ nâng năng lực học tập mà không làm suy yếu tư duy độc lập, kỹ năng nghiên cứu và trách nhiệm nghề nghiệp. Điều đó đòi hỏi giảng viên đổi cách giao nhiệm vụ, sinh viên minh bạch về việc sử dụng công cụ, còn đánh giá phải kiểm tra được căn cứ và lập luận. Nếu làm được, AI sẽ mở rộng cơ hội học tập thay vì làm phẳng khác biệt giữa hiểu biết thật và câu trả lời được tạo tự động. Kết luận rất rõ: giáo dục pháp luật trong thời đại AI phải đào tạo người biết dùng công nghệ, nhưng quan trọng hơn là biết kiểm chứng, phản biện và tự chịu trách nhiệm.
