Nhu cầu vốn vượt khỏi một kênh
Thị trường vốn dài hạn là hệ thống giúp doanh nghiệp và dự án huy động nguồn lực qua các công cụ như cổ phiếu, trái phiếu và quỹ đầu tư, bổ sung cho khoản vay ngân hàng trong suốt vòng đời hoạt động. Khi mục tiêu tăng trưởng cao kéo nhu cầu đầu tư lên, đặt phần lớn gánh nặng cung ứng vốn lên tín dụng ngân hàng là lựa chọn ngày càng hạn chế. TS. Cấn Văn Lực cho rằng cần phát triển thị trường vốn, đa dạng hóa các kênh huy động nguồn lực và nâng cao hiệu quả phân bổ vốn để đáp ứng nhu cầu vốn ngày càng lớn. Đây không chỉ là chuyện tìm thêm tiền: doanh nghiệp cần nguồn vốn phù hợp với thời hạn và đặc điểm dự án, còn hệ thống ngân hàng cần tránh phải gánh mọi nhu cầu từ ngắn hạn đến dài hạn.
Số liệu được PGS.TS Phùng Tiến Đông nêu tại hội thảo ngày 22/10 cho thấy tín dụng tăng khoảng 10–11% so với đầu năm và khoảng 16% so với cùng kỳ, trong khi huy động vốn tăng khoảng 9,8%. Khoảng cách này đặt ra yêu cầu củng cố cả nguồn vốn đầu vào lẫn đầu ra của ngân hàng, dù theo ông, riêng các con số đó chưa đủ để kết luận hệ thống đang căng thẳng thanh khoản. Bối cảnh ấy càng cho thấy không nên đồng nhất vai trò quan trọng của ngân hàng với việc để ngân hàng trở thành kênh gần như duy nhất.
Vốn dài hạn cần một thị trường vận hành đúng vai
Giải pháp không phải thay tín dụng ngân hàng bằng thị trường vốn, mà là để hai kênh bổ trợ nhau. Theo PGS.TS Phùng Tiến Đông, ngân hàng thường giữ vai trò chủ đạo khi dự án ở giai đoạn đầu cần vốn triển khai; khi dự án hoàn thành và đi vào hoạt động, doanh nghiệp có thể phát hành trái phiếu để giảm dần phụ thuộc vào khoản vay ngân hàng. Cách phân chia theo vòng đời dự án hợp lý hơn việc dùng nguồn vốn ngắn hạn để tài trợ kéo dài cho các nhu cầu đầu tư dài hạn.
Một thị trường vốn hoạt động hiệu quả có thể bổ sung vốn trung và dài hạn cho doanh nghiệp cũng như các dự án trọng điểm, đồng thời san sẻ áp lực cung ứng vốn cho hệ thống tín dụng. Nhưng trái phiếu doanh nghiệp không thể là lối tắt: thị trường cần hàng hóa có chất lượng, nhà đầu tư đủ năng lực đánh giá rủi ro và thông tin minh bạch. Nếu thiếu những nền tảng đó, mở rộng phát hành mà không kiểm soát chất lượng chỉ chuyển rủi ro từ ngân hàng sang người mua trái phiếu.
Đa dạng hóa phải đi cùng niềm tin và hiệu quả
Các chuyên gia đề xuất mở rộng nhiều kênh huy động vốn, gồm cổ phiếu, trái phiếu, quỹ đầu tư và nguồn vốn từ nhà đầu tư trong nước, quốc tế. Hướng đi này có lợi trực tiếp cho doanh nghiệp: có thêm lựa chọn phù hợp với nhu cầu và đặc điểm hoạt động, chủ động hơn về tài chính và bớt dễ tổn thương khi điều kiện tín dụng thay đổi. Khi áp lực vay ngân hàng được chia sẻ, hệ thống cũng có thêm dư địa để cân đối việc hỗ trợ doanh nghiệp với yêu cầu an toàn.
Tuy nhiên, huy động được nhiều vốn chưa đồng nghĩa với tăng trưởng tốt. Vốn phải đến đúng doanh nghiệp, dự án có khả năng sử dụng hiệu quả; nếu không, đa dạng hóa chỉ làm tăng số cửa gọi vốn mà không khơi thông được nguồn lực. Phát triển nhà đầu tư dài hạn, đặc biệt là các quỹ, và củng cố chất lượng hàng hóa trên thị trường vì thế cần đi cùng cải thiện niềm tin của nhà đầu tư. Ngân hàng vẫn thiết yếu, nhưng không thể một mình giải quyết căn cơ bài toán vốn và lãi suất.
Cải cách cần biến thành dòng vốn thực
Bước tiếp theo không chỉ là ban hành chủ trương mà phải thực hiện các đề án đã có: cải cách toàn diện thị trường tài chính giai đoạn 2030–2045, phát triển hệ thống ngân hàng đến năm 2030 và nâng hạng thị trường chứng khoán đến năm 2030. Cùng lúc, cần tháo gỡ vướng mắc khiến dự án và nguồn lực xã hội bị đình trệ, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và nâng cao hiệu quả phân bổ vốn. Đây là các điều kiện để nhà đầu tư có cơ sở tin tưởng, thay vì chỉ được kêu gọi rót vốn.
Giảm lệ thuộc vào tín dụng ngân hàng không phải mục tiêu tự thân, mà là cách xây dựng hệ thống tài chính cân bằng hơn. Thị trường vốn dài hạn chỉ tạo khác biệt khi doanh nghiệp tiếp cận được nguồn vốn minh bạch, phù hợp kỳ hạn và có trách nhiệm với nhà đầu tư. Vì vậy, lựa chọn đúng không phải ngân hàng hay thị trường vốn, mà là phát triển cả hai theo vai trò bổ trợ, đồng thời bảo đảm tiền được đưa vào nơi tạo ra giá trị.
