Đưa phê bình ra khỏi khuôn khổ học thuật
Lý luận, phê bình văn học nghệ thuật là hoạt động phân tích và đánh giá tác phẩm, trào lưu, giá trị văn hóa để giúp công chúng hiểu rõ hơn nghệ thuật phản ánh đời sống và hình thành cách nhìn thẩm mỹ. Bốn số của chương trình HTV tại TP.HCM đáng chú ý vì đặt hoạt động ấy trước khán giả truyền hình, thay vì giới hạn trong diễn đàn chuyên môn. Chương trình do Ban Tuyên giáo Thành ủy, Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Thành phố phối hợp với HTV và Hãng phim Truyền hình TP.HCM tổ chức; các số phát sóng lúc 21 giờ 35 thứ Bảy trên HTV9, bắt đầu từ ngày 31-10-2026. Chuỗi chương trình hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam, đồng thời đặt mục tiêu phát huy vai trò của lý luận, phê bình trong định hướng tư tưởng, nâng cao nhận thức thẩm mỹ, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, nghệ thuật. Đây là cách tiếp cận cần thiết: phê bình có ý nghĩa hơn khi giúp người xem đọc tác phẩm gắn với trải nghiệm và câu hỏi của đời sống.
Bốn chủ đề, bốn lối vào văn hóa đương đại
Bốn chủ đề tạo nên một bản đồ tương đối rộng về cách văn hóa được lưu giữ và tiếp nối: số hóa dữ liệu văn hóa, du lịch TP.HCM; cải lương, ký ức lịch sử và mã văn hóa dân tộc; hình tượng thanh niên trong phim Việt; cùng nhiếp ảnh cộng đồng và ký ức đô thị. Sự lựa chọn này có sức thuyết phục vì nối di sản với những hình thức sáng tạo mà công chúng đang gặp trong đời sống. Số hóa mở câu chuyện về lưu trữ và khả năng tiếp cận, nhưng cũng đặt ra yêu cầu giữ tính xác thực của truyền thống. Cải lương cho thấy sân khấu có thể truyền tải ký ức và bản sắc qua nhiều thế hệ. Phân tích nhân vật trẻ trên màn ảnh giúp đặt tác phẩm trong quan hệ với khát vọng, thách thức của người trẻ. Còn nhiếp ảnh cộng đồng trao cho người dân vai trò ghi lại diện mạo thành phố, không chỉ đứng ngoài quan sát.
Trải nghiệm giúp công chúng tham gia, không chỉ theo dõi
Giá trị đáng kỳ vọng của chuỗi phát sóng không nằm riêng ở các cuộc tọa đàm, mà ở việc kết hợp trao đổi chuyên đề với trải nghiệm, giao lưu và hoạt động sáng tác. Cách làm này đưa công chúng đến gần di sản và nghệ thuật hơn, đồng thời mở cơ hội để người trẻ góp tiếng nói vào việc bảo tồn bản sắc. Các chuyến đi thực tế và cuộc thi nhiếp ảnh cộng đồng khuyến khích người tham gia khám phá, ghi lại hình ảnh thành phố. Đây là điểm khác biệt quan trọng: nhận thức thẩm mỹ khó hình thành chỉ bằng những kết luận có sẵn; nó cần được nuôi dưỡng qua quan sát, tranh luận và tự mình sáng tạo. Nếu truyền hình biến kiến thức chuyên môn thành cuộc đối thoại dễ tiếp cận mà vẫn giữ chiều sâu, người xem có thể mang câu hỏi từ màn ảnh trở lại với tác phẩm, không gian văn hóa và ký ức quanh mình.
Bảo tồn cần đi cùng khả năng tiếp cận
Phát sóng trên truyền hình tạo thêm một con đường để quảng bá, bảo tồn và phát huy giá trị văn học nghệ thuật, nhưng bản thân việc lên sóng chưa đủ bảo đảm công chúng sẽ quan tâm. Thước đo thuyết phục hơn là liệu các cuộc bàn luận có làm sáng tỏ vì sao di sản đáng gìn giữ, nghệ thuật đương đại phản ánh xã hội ra sao, và cộng đồng có thể góp phần thế nào. Bốn số của chương trình đặt đúng những câu hỏi ấy qua cải lương, phim ảnh, dữ liệu văn hóa và nhiếp ảnh. Định hướng tư tưởng ở đây sẽ có sức sống khi đi cùng phân tích cụ thể, tôn trọng sự đa dạng của sáng tạo và khuyến khích người xem tự suy nghĩ. Với hình thức truyền hình kết hợp trải nghiệm, chuỗi chương trình có tiềm năng làm cho phê bình văn học nghệ thuật bớt xa cách và biến việc giữ gìn giá trị văn hóa thành mối quan tâm chung.
