Chọn theo khối để học sinh không bị đóng khung quá sớm
Tuyển sinh trường chuyên theo khối là cách lựa chọn học sinh dựa trên nền tảng và năng lực thuộc một nhóm lĩnh vực rộng, thay vì tuyển riêng vào từng môn chuyên ngay từ đầu. Đây là hướng điều chỉnh đáng hoan nghênh, bởi tài năng không nên bị định nghĩa quá sớm bằng thành tích ở một môn học.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo quy chế mới về tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên để lấy ý kiến, thay thế quy định hiện hành. Điểm nổi bật là chuyển tuyển sinh từ từng môn chuyên sang ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ; mỗi khối có phương thức tuyển sinh và điểm chuẩn chung, không chia chỉ tiêu theo môn. Dự kiến mô hình áp dụng từ năm học 2027–2028; trường chưa đủ điều kiện có thể áp dụng từ năm học 2028–2029.
Thay đổi này thừa nhận một thực tế: học sinh ở tuổi chuyển cấp chưa chắc đã biết rõ sở trường lâu dài của mình. Tuyển theo khối có thể giảm áp lực luyện thi chuyên sâu từ sớm, đồng thời cho các em thêm thời gian thử sức trước khi chọn hướng đi hẹp hơn.
Đề thi phải đo tư duy, không chỉ phần kiến thức đã luyện
Theo dự thảo, thí sinh khối Khoa học tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ. Cấu trúc này giữ lại những môn nền tảng, nhưng đặt thêm yêu cầu đánh giá khả năng đọc hiểu, lập luận và giải quyết vấn đề.
Đó là bước tiến nếu đề thi thực sự hạn chế việc học trước kiến thức chuyên sâu và không biến bài đánh giá năng lực thành một dạng luyện thi mới. Mục tiêu nên là nhận diện tiềm năng, chứ không phải thưởng cho những em có điều kiện tập trung sớm vào một môn.
Hơn 60 năm qua, trường chuyên đã góp phần bồi dưỡng nhiều thế hệ học sinh có năng lực nổi trội. Thành quả ấy đáng được kế thừa, nhưng bối cảnh nhân lực đang đổi khác: khoa học công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo đòi hỏi người học biết kết nối kiến thức, nghiên cứu và ứng dụng, chứ không chỉ giải bài khó trong một lĩnh vực.
Tuyển sinh đổi mới mà đào tạo vẫn cũ thì chưa đủ
Giá trị của khối tuyển sinh chỉ được chứng minh sau khi học sinh vào trường. Dự thảo dành học kỳ I lớp 10 cho việc học tập, trải nghiệm, tham gia dự án nhập môn và được tư vấn để nhận diện năng lực, sở trường. Cuối kỳ, các em chọn thêm hai môn chuyên sâu bên cạnh môn chuyên bắt buộc của khối. Từ học kỳ II, học sinh tham gia dự án liên môn, liên ngành; việc học chuyên sâu ổn định hơn từ lớp 11.
Cách tổ chức này hợp lý vì tạo khoảng đệm giữa tuyển chọn và chuyên sâu. Chương trình dự kiến kết hợp giáo dục toàn diện, nâng cao theo khối và học chuyên sâu theo môn, không thêm môn bắt buộc ngoài chương trình phổ thông hay tăng thời lượng vượt quy định. Tuy nhiên, trường cần có giáo viên, dự án và cách tư vấn đủ tốt để trải nghiệm không chỉ là tên gọi trên kế hoạch.
Đổi mới trường chuyên vì thế phải đồng bộ từ mục tiêu, chương trình, tuyển sinh và đội ngũ giáo viên đến cách đánh giá hiệu quả. Nếu chỉ thay bài thi đầu vào nhưng vẫn dạy theo lối tách môn, chạy thành tích và đo chất lượng bằng giải thưởng, học sinh vẫn có thể bị đẩy vào con đường chuyên môn hóa cũ.
Thước đo mới phải là năng lực phát triển, không chỉ giải thưởng
Cải cách còn đặt ra câu hỏi lớn hơn: trường chuyên muốn phát hiện và bồi dưỡng những loại tài năng nào? Ba khối hiện đề xuất vẫn dựa trên cấu trúc môn học quen thuộc; công nghệ–kỹ thuật chưa thành một hướng tuyển sinh và phát hiện năng khiếu riêng. Điều đó có nguy cơ bỏ sót học sinh nổi trội về thiết kế, chế tạo hoặc ứng dụng công nghệ nếu cách tuyển chọn chỉ nhìn qua kiến thức môn học.
Không nhất thiết mỗi lĩnh vực mới phải lập thành một lớp chuyên độc lập. Nhưng trường cần mở cơ hội cho khoa học liên ngành, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, nghệ thuật sáng tạo và nghiên cứu các vấn đề xã hội; đồng thời kết nối với đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để học sinh được tiếp xúc với công việc thực tế.
Bộ Giáo dục và Đào tạo còn tiếp tục lấy ý kiến các cơ quan, địa phương, nhà trường, chuyên gia và xã hội trước khi hoàn thiện dự thảo. Đây là dịp để làm rõ cách đánh giá sự tiến bộ, năng lực nghiên cứu, sáng tạo và khả năng phát triển lâu dài của học sinh, thay vì chỉ nhìn vào kỳ thi, huy chương hay tỷ lệ vào đại học.
Chuyển từ tuyển theo môn sang theo khối là một khởi đầu có ích, không phải đích đến. Cải cách chỉ thực chất khi trường chuyên vừa giữ được chiều sâu học thuật, vừa giúp học sinh thử nghiệm, kết nối kiến thức và tìm ra con đường phù hợp. Đào tạo học sinh chuyên nên hướng đến những người có năng lực tiếp tục phát triển tài năng, không chỉ những người đạt thành tích sớm.
