Định nghĩa lại mục tiêu trường chuyên
Quy chế trường chuyên là khung quy định cách tuyển sinh, tổ chức dạy học và hoạt động của trường THPT chuyên, nhằm bồi dưỡng năng lực học sinh trong một môi trường giáo dục có định hướng. Dự thảo Bộ GD-ĐT đặt trọng tâm vào việc chuyển từ đào tạo chuyên sâu một môn ngay từ đầu sang phát hiện, ươm tạo tài năng trên nền giáo dục toàn diện, liên ngành và định hướng nghề nghiệp. Đây là thay đổi đáng chú ý: trường chuyên không chỉ được đánh giá qua thành tích thi học sinh giỏi, mà còn phải giúp học sinh phát triển tư duy độc lập, năng lực nghiên cứu, sáng tạo và giải quyết vấn đề. Định hướng này gắn với Nghị quyết 71-NQ/TW, đồng thời nhằm hạn chế học lệch và chạy theo giải thưởng. Tuy nhiên, mục tiêu rộng hơn chỉ có ý nghĩa nếu nhà trường có đủ giáo viên, chương trình và điều kiện để thực hiện.
Dự thảo tổ chức hoạt động giáo dục thành ba tầng: giáo dục toàn diện theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, giáo dục nâng cao theo khối chuyên và giáo dục chuyên sâu theo môn học, kết hợp dự án liên môn, liên ngành. Văn bản nêu rõ các tầng nâng cao và chuyên sâu không tạo thêm môn bắt buộc ngoài chương trình, cũng không làm tăng thời lượng học vượt quy định. Đây là điểm cần giữ vững khi triển khai: đổi mới không nên biến thành thêm áp lực học tập dưới một tên gọi khác.
Tuyển sinh theo khối, không theo môn chuyên
Thay vì tuyển sinh và tổ chức lớp theo từng môn chuyên như hiện nay, dự thảo chia trường thành ba khối: Khoa học tự nhiên gồm Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Tin học; Khoa học xã hội gồm Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí; và Ngoại ngữ. Tuyển sinh trường chuyên dự kiến theo khối, với một phương thức và một điểm chuẩn cho mỗi khối, không ấn định chỉ tiêu theo môn chuyên. Đây là điều chỉnh có thể giảm việc buộc học sinh xác định quá hẹp năng lực từ đầu, nhưng cũng khiến cấu trúc bài thi và cách tư vấn chọn khối trở nên quan trọng hơn.
Bài thi dự kiến khác nhau theo khối. Thí sinh Khoa học tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ. Bài Toán, Ngữ văn không nâng cao dùng đề thi chung của Sở Giáo dục và Đào tạo trong kỳ tuyển sinh lớp 10; điểm bài nâng cao và bài ngoại ngữ có hệ số tối thiểu là 2. Cách thiết kế này nên được công bố đủ sớm, kèm hướng dẫn rõ để học sinh và gia đình không phải chuẩn bị trong tình trạng thiếu thông tin.
Học sinh có thêm thời gian chọn hướng chuyên sâu
Trong học kỳ I lớp 10, học sinh dự kiến được trải nghiệm, tham gia dự án nhập môn và nhận tư vấn để xác định lĩnh vực quan tâm. Cuối học kỳ, ngoài môn chuyên bắt buộc của khối, mỗi em đăng ký thêm hai môn trong khối để học chuyên sâu. Môn bắt buộc là Toán ở khối Khoa học tự nhiên, Ngữ văn ở khối Khoa học xã hội và ngoại ngữ đã trúng tuyển ở khối Ngoại ngữ. Từ học kỳ II, học sinh học các chuyên đề định hướng; từ lớp 11, nội dung nâng cao theo môn chuyên được ổn định.
Khả năng điều chỉnh lựa chọn là một ưu điểm thực tế: học sinh có thể được xem xét đổi môn chuyên sâu vào cuối lớp 10 hoặc lớp 11, dựa trên tư vấn, đánh giá năng lực và sự đồng ý của cha mẹ. Mỗi em cũng phải tham gia ít nhất một dự án học tập liên môn, liên ngành theo nhóm. Dự thảo còn khuyến khích mỗi trường chuyên hợp tác thường xuyên với ít nhất một cơ sở giáo dục đại học. Những cơ chế này có thể giúp học sinh thử sức trước khi chốt hướng đi, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào chất lượng tư vấn và khả năng tổ chức dự án, không chỉ vào quy định trên giấy.
Lộ trình áp dụng và những điểm cần theo dõi
Theo dự thảo, mô hình mới dự kiến áp dụng từ năm học 2027-2028; trường chưa đủ điều kiện có thể áp dụng từ năm học 2028-2029. Sở Giáo dục và Đào tạo đối với trường thuộc tỉnh, hoặc cơ sở giáo dục đại học đối với trường trực thuộc, sẽ quyết định thời điểm dựa trên đội ngũ, chương trình, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh; thời điểm phải được công khai cùng kế hoạch tuyển sinh lớp 10 và báo cáo Bộ. Học sinh đã trúng tuyển, đang học trước khi thông tư có hiệu lực tiếp tục theo lớp chuyên và chương trình đã tuyển đến hết cấp học.
Trước khi áp dụng, các sở, cơ sở đại học và trường chuyên có trách nhiệm chuẩn bị đội ngũ, hướng dẫn tuyển sinh, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và thông tin truyền thông. Bộ dự kiến tiếp tục tổ chức hội thảo để tiếp nhận ý kiến địa phương, nhà trường và đại học nhằm hoàn thiện thông tư. Vì vậy, cần theo dõi không chỉ nội dung cuối cùng về bài thi và lựa chọn môn, mà cả tiêu chí đánh giá mức độ sẵn sàng giữa các trường. Kết luận, hướng đi giảm chuyên môn hóa quá sớm là hợp lý; thước đo thành công sẽ là học sinh có lựa chọn thực chất và chất lượng triển khai đồng đều, thay vì chỉ đổi tên mô hình.
