Bỏ một cửa kiểm tra, không bỏ chuẩn an toàn
Hậu kiểm phòng cháy là việc cơ quan chức năng kiểm tra sau khi công trình hoàn thành, kết hợp rà soát việc chủ đầu tư hoặc chủ sở hữu chấp hành quy định pháp luật về thẩm duyệt thiết kế và nghiệm thu an toàn cháy. Đây là thay đổi về cách giám sát, không phải miễn trừ nghĩa vụ bảo đảm an toàn.
Sáng 26.10, tại phiên thảo luận tổ của Quốc hội về các dự án luật, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang giải thích đề xuất bỏ thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu phòng cháy, chữa cháy. Dự thảo sửa đổi luật phòng cháy chữa cháy tập trung sửa đổi, bổ sung 12 điều của luật hiện hành và chuyển sang hậu kiểm gắn với việc kiểm tra tuân thủ.
Định hướng này đáng chú ý vì tháo một lớp thủ tục không tự động làm công trình an toàn hơn. Giá trị của thay đổi sẽ phụ thuộc vào việc hậu kiểm có được thực hiện thực chất và trách nhiệm của chủ thể liên quan có được làm rõ hay không.
Vì sao bỏ thủ tục nghiệm thu phòng cháy?
Lý do được nêu là giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, qua đó tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp. Theo Bộ trưởng Lương Tam Quang, công trình đã trải qua khâu thẩm duyệt thiết kế; nếu thiết kế được lập theo quy chuẩn, tiêu chuẩn, việc kiểm tra thêm sau khi xây dựng xong có thể tạo một bước lặp lại và kéo dài thời gian đưa công trình vào sử dụng.
Bộ trưởng cũng cho rằng lực lượng cảnh sát phòng cháy, chữa cháy không có đủ chuyên môn để thẩm định lại thiết kế của mọi công trình, nhất là nhà cao tầng hay tàu lớn. Chính phủ đã ban hành quy định bãi bỏ thủ tục kiểm tra này từ ngày 1.7.2026.
Đây là lập luận hợp lý nếu khâu thẩm duyệt thiết kế và trách nhiệm của người thực hiện được bảo đảm. Nhưng bỏ một bước hành chính chỉ có ý nghĩa khi không biến thành khoảng trống giám sát sau xây dựng.
Hậu kiểm chuyển trách nhiệm về đúng chủ thể
Theo đề xuất, cơ quan chức năng sẽ kết hợp hậu kiểm với kiểm tra định kỳ, tập trung vào việc chấp hành quy định về thẩm duyệt thiết kế và nghiệm thu phòng cháy của chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình hoặc chủ phương tiện. Dự thảo bổ sung nội dung kết hợp này tại khoản 2 Điều 11.
Điểm cốt lõi là chủ đầu tư, chủ sở hữu và chủ phương tiện chịu trách nhiệm về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, thẩm định, thi công, giám sát thi công và nghiệm thu. Vì vậy, doanh nghiệp không nên hiểu rằng hết thủ tục kiểm tra trước đồng nghĩa được tự xác nhận an toàn mà không cần hồ sơ, quy trình hay bằng chứng tuân thủ.
Hậu kiểm phòng cháy chỉ có sức nặng khi kiểm tra định kỳ đi kèm khả năng phát hiện vi phạm và yêu cầu khắc phục. Nếu trách nhiệm được giao cho chủ thể nhưng việc kiểm tra không đủ hiệu lực, cải cách sẽ giảm phiền hà trước mắt mà không giữ được niềm tin về an toàn.
Giảm thủ tục không có nghĩa giảm trách nhiệm
Dự thảo còn đề xuất bỏ thủ tục cấp phép trước khi đưa ra thị trường một số phương tiện phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ và vật liệu, cấu kiện ngăn cháy, chống cháy; việc quản lý sẽ theo quy định về chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Những điều chỉnh này cho thấy hướng sửa luật là chuyển cách quản lý, chứ không xóa bỏ yêu cầu an toàn.
Ranh giới cần giữ thật rõ: giảm thủ tục phòng cháy là giảm khâu hành chính trùng lặp, còn trách nhiệm phòng cháy chữa cháy vẫn thuộc về các chủ thể phải thiết kế, xây dựng, giám sát và nghiệm thu đúng quy định. Dự thảo sửa đổi 12 điều của luật về phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ; đồng thời sửa đổi 14 điều của luật về quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ.
Kết luận, bỏ kiểm tra nghiệm thu có thể giúp công trình và hoạt động kinh doanh bớt bị chờ đợi, nhưng lợi ích ấy chỉ bền vững nếu hậu kiểm đủ nghiêm và chủ sở hữu chịu trách nhiệm đến cùng. Cải cách nên được đánh giá bằng mức độ tuân thủ và an toàn thực tế, không phải bằng số thủ tục được cắt bỏ.
