ADN kết nối gia đình với hài cốt chưa rõ danh tính
Mẫu ADN liệt sĩ là dữ liệu sinh học được thu từ thân nhân hoặc hài cốt, dùng để đối chiếu quan hệ huyết thống và hỗ trợ xác định danh tính người đã hy sinh. Giá trị của công việc này không nằm ở số mẫu đơn thuần, mà ở khả năng nối dữ liệu gia đình với những phần mộ còn thiếu thông tin. Phú Thọ đang triển khai đợt thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính. Tại xã Thanh Ba, lực lượng chức năng lấy 139 mẫu của thân nhân thuộc chín xã, phường; Công an phối hợp chính quyền rà soát thông tin, hướng dẫn thủ tục và bảo đảm đúng đối tượng, quy trình. Với người cao tuổi, sức yếu hoặc đi lại khó khăn, tổ công tác đến tận nhà lấy mẫu. Cách làm này đáng chú ý: một chương trình xác minh chỉ có thể bao phủ đủ rộng khi việc tham gia không trở thành gánh nặng cho gia đình.
Quy mô mẫu lớn, nhưng dữ liệu phải được kết nối
Tại Gia Lai, đến nay Công an tỉnh đã thu mẫu của 3.166 trong số 3.349 thân nhân thuộc đợt 1; 183 người chưa lấy được mẫu do đi làm ăn xa, đi biển hoặc nằm viện. Con số này cho thấy việc thu nhận không chỉ là một đợt vận động, mà đòi hỏi theo sát những người chưa thể tham gia. Đợt 2 dự kiến diễn ra từ ngày 13 đến 15-11-2026, với 1.143 thân nhân đã đăng ký. Dữ liệu thân nhân chỉ phát huy tác dụng khi có mẫu hài cốt và hồ sơ liệt sĩ để đối chiếu. Gia Lai đã lấy mẫu tại 12.057 mộ, bàn giao 7.865 mẫu đủ điều kiện giám định ADN cho Viện Pháp y Quân đội. Tỉnh cũng cập nhật 23.762 thông tin liệt sĩ, trong đó 8.680 người chưa xác định được thông tin phần mộ. Khoảng trống ấy nhấn mạnh vì sao thu mẫu phải đi cùng rà soát hồ sơ và tìm kiếm thực địa.
Khai quật và giám định: bước tiến lớn, còn nhiều mẫu thiếu
TP Hồ Chí Minh đã hoàn thành khai quật 9.842 mộ liệt sĩ chưa rõ thông tin trong Chiến dịch 500 ngày đêm, thu được 7.083 mẫu hài cốt phục vụ giám định ADN; 2.759 trường hợp không lấy được mẫu. Đây là khối lượng công việc lớn, nhưng cũng là lời nhắc rằng khai quật chưa đồng nghĩa với nhận diện: nhiều ngôi mộ vẫn chưa cung cấp được vật liệu cần thiết cho xét nghiệm. Bức tranh ở các địa phương cho thấy hai nguồn mẫu bổ trợ cho nhau: ADN thân nhân cung cấp căn cứ huyết thống, còn mẫu hài cốt là đối tượng cần xác minh. Khi kết hợp với hồ sơ và thông tin thực địa, giám định ADN có thể thu hẹp khoảng cách giữa một phần mộ vô danh và một gia đình đang chờ tin. Thành phố cho biết sẽ tiếp tục tham gia chiến dịch, đồng thời chuẩn bị các hoạt động hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ vào năm 2027.
Từ thu mẫu đến tìm kiếm, quy tập và tri ân
ADN không thể thay thế việc tìm kiếm, quy tập hay xác minh hồ sơ; nó là công cụ khoa học giúp các khâu ấy gặp nhau. Tại Gia Lai, tin người dân báo về xương và vật dụng quân sự đã dẫn lực lượng chức năng khảo sát khu vực 900 m², phát hiện nhiều di vật chiến tranh. Dù chưa tìm thấy hài cốt, dấu vết này vẫn tạo căn cứ để tiếp tục xác minh và tìm kiếm. Đó là lý do dữ liệu cần được cập nhật song song với việc tiếp nhận thông tin từ cộng đồng. Ở Phú Thọ, đợt này có thêm tám mẫu được hỗ trợ thu nhận tại địa bàn, nâng tổng số thân nhân được hỗ trợ lên 100; trạm thu mẫu tại Thanh Sơn tiếp tục phục vụ thân nhân ở Thanh Sơn, Tân Sơn và Yên Lập (cũ). Mỗi mẫu góp thêm cơ hội đối chiếu, nhưng cũng đại diện cho kỳ vọng của một gia đình. Muốn xác định danh tính hiệu quả, các địa phương cần duy trì việc thu mẫu thuận tiện, chuẩn hóa dữ liệu và nối kết kết quả giám định với hồ sơ, thông tin tìm kiếm.
