AI phải trở thành năng lực nghề nghiệp, không chỉ là công cụ
AI trong đào tạo giáo viên là việc tích hợp kiến thức và kỹ năng sử dụng, đánh giá, kiểm chứng công cụ trí tuệ nhân tạo vào chương trình học và thực hành sư phạm. Đây không còn là lựa chọn bổ sung: ngày 4/11, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quyết định 3198/QĐ-BGDĐT về chuẩn chương trình đào tạo giáo viên trình độ đại học, yêu cầu tích hợp kỹ năng số và ứng dụng AI xuyên suốt chương trình, gắn với thực hành sư phạm số.
Yêu cầu này đúng lúc. Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đặt trọng tâm vào phẩm chất, năng lực và tiến bộ của từng học sinh; giáo viên vì thế phải biết điều chỉnh học liệu, hoạt động và đánh giá theo nhu cầu khác nhau. Nếu trường sư phạm chỉ dạy thao tác với chatbot mà không đặt AI vào tình huống nghề nghiệp cụ thể, sinh viên sẽ tốt nghiệp với công cụ trong tay nhưng chưa chắc có phán đoán cần thiết để dạy học.
Các cơ sở đào tạo phải rà soát chuẩn năng lực số trong đầu ra theo Khung năng lực số dành cho người học, xác định mức cần đạt, cách đánh giá và công khai yêu cầu. Nói cách khác, năng lực AI không thể được tính bằng số lần dùng công cụ; nó phải thể hiện qua những việc giáo sinh làm được, từ soạn học liệu đến tổ chức dạy học và đánh giá.
Khoảng cách giữa biết AI và biết dạy bằng AI
Một khảo sát trên 81 sinh viên Giáo dục Tiểu học cho thấy vấn đề không nằm ở việc thiếu tiếp xúc với công nghệ, mà ở chỗ sử dụng tự phát, thiếu quy trình sư phạm. Chỉ 13,6% sinh viên nắm được quy trình logic khi ứng dụng AI, còn 24,7% biết phân cấp câu lệnh phù hợp. Những con số này cảnh báo rằng việc đưa công cụ vào lớp học mà không dạy cách đặt mục tiêu, cung cấp ngữ cảnh và kiểm tra đầu ra dễ biến AI thành máy tạo nội dung chung chung.
Khi dùng câu lệnh sơ sài để Gemini phân tích bài văn của học sinh, 87,7% sinh viên cho biết kết quả quá chung, dùng văn phong hàn lâm hoặc không bám chuẩn chương trình. Đây là lý do giáo sinh sử dụng AI phải học cách chất vấn câu trả lời, không mặc nhiên xem văn bản trôi chảy là chính xác. Một gợi ý sai về năng lực học sinh hay một nhận xét thiếu phù hợp có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cách em ấy được dạy và đánh giá.
Chuẩn mới yêu cầu người học biết lựa chọn và kiểm chứng nội dung do AI tạo ra khi phát triển học liệu, tổ chức dạy học, kiểm tra và đánh giá; giảng viên cũng phải xác minh kết quả trước khi dùng trong quyết định giáo dục ảnh hưởng đến người học. Vì vậy, kiểm thử trí tuệ nhân tạo cần được dạy như một kỹ năng chuyên môn: đối chiếu chuẩn đầu ra, xem xét tính phù hợp với lứa tuổi và sửa nội dung trước khi áp dụng.
Đưa AI vào bài tập nghiệp vụ sư phạm thực tế
Một hướng đáng làm là dùng AI để hỗ trợ giáo sinh luyện dạy học phân hóa, thay vì giao cho máy vai trò thay thế giáo viên. Nghiên cứu của giảng viên Tô Ngọc Sơn, Trường Đại học Đồng Tháp, đề xuất quy trình bốn bước với Gemini và ba biện pháp rèn luyện nghiệp vụ sư phạm. Giáo sinh có thể dùng công cụ phân tích bài viết theo tiêu chí chính tả, từ vựng, biện pháp tu từ và mạch lạc, rồi tự quyết định cách hỗ trợ từng nhóm học sinh.
Từ kết quả phân tích, AI có thể gợi ý bài tập phù hợp với từng mức độ: củng cố câu đơn cho em cần hỗ trợ, mở rộng vốn từ cho nhóm đạt yêu cầu, hoặc thử thách viết sáng tạo cho học sinh có năng khiếu. Giá trị nằm ở việc giảm thời gian soạn nhiều phiếu bài tập thủ công, để giáo sinh dành thêm công sức xem xét nhu cầu của trẻ. Nhưng gợi ý của máy vẫn phải được chỉnh sửa, nhất là khi từ ngữ quá trừu tượng hoặc vượt xa vốn hiểu biết của học sinh nhỏ tuổi.
AI còn có thể đóng vai học sinh giả định để giáo sinh tập nhận xét và sửa bài trong môi trường an toàn. Khi tương tác với một nhân vật rụt rè, sợ viết hoặc thường mắc lỗi câu, sinh viên có cơ hội nhận ra tác động của lời phê và điều chỉnh cách giao tiếp trước khi đứng lớp. Đây là rèn luyện nghiệp vụ sư phạm có mục tiêu rõ ràng: công nghệ tạo tình huống, còn người học phải thể hiện sự thấu hiểu và phán đoán của một giáo viên.
Tốt nghiệp phải đi cùng trách nhiệm và khả năng kiểm chứng
Để yêu cầu trên không dừng ở văn bản, các trường cần đưa năng lực số và kỹ năng thiết kế câu lệnh sư phạm vào hoạt động rèn luyện thường xuyên, đồng thời đánh giá bằng nhiệm vụ thực hành: tạo học liệu, phân tích tình huống dạy học và thử nghiệm nội dung AI trước khi sử dụng. Tô Ngọc Sơn đề xuất sớm đưa chuyên đề về năng lực số và kỹ năng thiết kế câu lệnh sư phạm vào chương trình rèn luyện nghiệp vụ cho sinh viên.
Việc thực hành cũng phải gắn với đạo đức, an toàn, quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân; giáo sinh không nên đưa thông tin nhận dạng của học sinh vào công cụ tùy tiện. Chuẩn chương trình quy định thời gian đào tạo tiêu chuẩn là 4 năm, tối thiểu 125 tín chỉ; sau ba năm kể từ khi ban hành chuẩn, số tiến sĩ cơ hữu hoặc đồng cơ hữu chủ trì giảng dạy chương trình phải đạt ít nhất 7 người. Các mốc này nhắc rằng chất lượng đào tạo còn phụ thuộc vào đội ngũ và cách tổ chức, không chỉ vào việc có đưa AI vào giáo trình.
Thông điệp cần rõ ràng: giáo sinh phải tốt nghiệp với năng lực dùng AI có mục đích, phát hiện hạn chế và chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng. AI có thể giúp tạo thêm phương án dạy học và mở rộng cơ hội thực hành, nhưng không thể thay thế hiểu biết về học sinh. Tích hợp công nghệ chỉ có ý nghĩa khi nhà trường dạy sinh viên kiểm tra, điều chỉnh và biết lúc nào không nên dùng kết quả do máy tạo ra.
