Trao quyền bổ nhiệm, nhưng không buông chuẩn
Bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư là việc cơ sở giáo dục đại học lựa chọn giảng viên vào chức danh gắn với một vị trí, nhiệm vụ cụ thể, trong khuôn khổ tiêu chuẩn tối thiểu và quy trình do Nhà nước quy định. Chiều 7/11, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức hội nghị lấy ý kiến dự thảo thông tư về tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm; Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chủ trì. Điểm chuyển đáng chú ý là người đứng đầu trường được giao quyền bổ nhiệm, còn Bộ quy định khung chuẩn và quy trình. Đây không phải chuyện đổi người ký giấy: dự thảo chuyển trọng tâm từ công nhận đạt chuẩn tập trung sang tuyển chọn tại trường, gắn với nhu cầu nhân sự thực tế. Hướng đi phù hợp với yêu cầu tự chủ đại học, nhưng quyền lớn hơn chỉ có ý nghĩa nếu trường chịu trách nhiệm rõ hơn về quyết định của mình.
Nghị quyết 71-NQ/TW đặt ra định hướng đổi mới theo hướng hội nhập quốc tế và tăng quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học. Theo dự thảo, Bộ ban hành tiêu chuẩn tối thiểu, gồm tiêu chuẩn chung và tiêu chuẩn năng lực; trường có thể đặt yêu cầu cao hơn, nhưng không được hạ thấp hay tùy tiện bỏ tiêu chí. Sàn chung vì thế cần đủ cụ thể để ngăn tiêu chuẩn bị nới theo quan hệ hoặc nhu cầu trước mắt, đồng thời không cứng đến mức mọi ngành phải được đánh giá bằng cùng một thước đo. Tự chủ chỉ tạo giá trị khi quyền lựa chọn đi cùng giới hạn có thể kiểm chứng.
Cạnh tranh theo vị trí việc làm, không chạy theo danh hiệu
Dự thảo định hướng để trường tuyển chọn cạnh tranh theo vị trí việc làm, trong khi Nhà nước ban hành chuẩn tối thiểu và hậu kiểm theo rủi ro. Chức danh giáo sư hay chức danh phó giáo sư vì thế gắn với vị trí, nhiệm vụ và nguồn lực; trường chỉ bổ nhiệm khi có vị trí giảng viên đại học trong cơ cấu nhân sự. Đây là thay đổi đáng ủng hộ: danh hiệu cần phản ánh đóng góp mà một trường thực sự cần, thay vì chỉ là kết quả của một quy trình xét hồ sơ tách rời công việc. Nguồn ứng viên cũng có thể mở rộng ra ngoài trường; việc bổ nhiệm dự kiến diễn ra bất kỳ thời điểm nào trong năm, và ứng viên có thể nộp hồ sơ ở nhiều trường. Mặt trái là cạnh tranh chỉ công bằng khi thông tin vị trí, tiêu chí tuyển chọn và lý do quyết định được công khai.
Dự thảo nêu ba nhóm năng lực cốt lõi: giảng dạy và kết quả đào tạo; nghiên cứu, sáng tạo tri thức và uy tín khoa học; phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng. Trọng số tối thiểu lần lượt là 30%, 30% và 20%. Với công bố khoa học, ứng viên phó giáo sư cần tối thiểu 12 công bố, ứng viên giáo sư 20 công bố trên tạp chí loại 1, kèm yêu cầu về công bố quốc tế uy tín theo khối ngành. Những con số này giúp tiêu chuẩn giáo sư bớt mơ hồ, nhưng không thể thay thế đánh giá chất lượng thực chất. Nếu trường chỉ đếm sản phẩm mà không giải thích cách xem xét tác động nghiên cứu, năng lực dạy học và đóng góp cộng đồng, cơ chế cạnh tranh có thể biến thành cuộc đua chỉ tiêu.
Minh bạch và hậu kiểm mới là phép thử
Trao quyền cho trường không tự động bảo đảm công bằng. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh chất lượng và sự công bằng trong đánh giá, bổ nhiệm phải được đặt ngang với quyền tự chủ. Tại hội nghị, GS-TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, đề nghị lượng hóa tối đa các khung tiêu chuẩn và điều kiện bổ nhiệm. Ý kiến đó chạm đúng điểm yếu có thể phát sinh: cùng một hồ sơ nhưng các trường diễn giải tiêu chí khác nhau, hoặc quy trình nội bộ thiếu độc lập. Để hạn chế rủi ro, trường cần công bố tiêu chí trước khi tuyển, minh bạch thành phần hội đồng, ghi nhận căn cứ đánh giá và có cơ chế xem xét khiếu nại. Đây không phải thủ tục phụ; đó là điều kiện để ứng viên tin rằng cạnh tranh diễn ra trên năng lực.
Dự thảo còn đặt ra việc đánh giá lại sau mỗi 3–5 năm để điều chỉnh nhiệm vụ, hỗ trợ phát triển hoặc xem xét miễn nhiệm. Hậu kiểm như vậy giúp chức danh không trở thành sự bảo đảm suốt đời, nhưng chỉ có tác dụng nếu kết quả được gắn với trách nhiệm của cả người được bổ nhiệm lẫn đơn vị ra quyết định. Các chuyên gia và đại diện trường tham gia góp ý đã ghi nhận nội dung dự thảo được chỉnh sửa qua nhiều phiên bản. Ban soạn thảo dự kiến tiếp tục rà soát, tiếp thu ý kiến và phấn đấu ban hành thông tư trong tháng 11; Bộ cũng đề nghị các trường chuẩn bị điều kiện triển khai. Khâu tiếp theo cần ưu tiên là làm rõ cách công khai tuyển chọn, giám sát xung đột lợi ích và xử lý trường hợp bổ nhiệm không đạt yêu cầu.
Tự chủ chỉ đáng tin khi quyết định có thể được kiểm chứng
Dự thảo đi đúng hướng khi kết hợp quyền bổ nhiệm tại trường với chuẩn tối thiểu, tuyển chọn cạnh tranh và hậu kiểm. Nhưng trao quyền không đồng nghĩa với giảm trách nhiệm của Nhà nước hay của cơ sở giáo dục đại học: càng được tự quyết, trường càng phải giải trình công khai về tiêu chí, quy trình và kết quả. Người hưởng lợi cuối cùng không chỉ là giảng viên được bổ nhiệm, mà còn là người học và cộng đồng cần chất lượng giảng dạy, nghiên cứu có thể kiểm chứng. Nếu các điều kiện minh bạch và giám sát được viết rõ, cơ chế mới có thể giúp trường thu hút nhân tài mà vẫn giữ niềm tin. Nếu không, quyền tự chủ có nguy cơ tạo thêm khác biệt trong cách đánh giá. Chất lượng của cải cách vì thế không nằm ở việc ai ký quyết định, mà ở việc quyết định ấy có công bằng, có căn cứ và có thể bị rà soát hay không.
