Từ một đợt xét mỗi năm sang tuyển chọn theo nhu cầu
Bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư theo vị trí việc làm là cơ chế để trường đại học tuyển chọn giảng viên, nhà khoa học vào nhiệm vụ chuyên môn cụ thể, thay vì chỉ công nhận hồ sơ theo một đợt tập trung hằng năm. Đây là điểm cốt lõi của dự thảo đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến.
Chiều 7/11, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chủ trì hội nghị góp ý dự thảo thông tư về tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư, với sự tham gia của chuyên gia và đại diện các trường đại học. Dự thảo chuyển từ mô hình Nhà nước công nhận đạt chuẩn rồi trường bổ nhiệm sang cơ chế trường tự tuyển chọn cạnh tranh theo vị trí việc làm; Nhà nước đặt chuẩn tối thiểu và hậu kiểm. Định hướng này gắn với yêu cầu tăng tự chủ đại học, hội nhập quốc tế và đổi mới giáo dục.
Thay đổi có ý nghĩa thực tế: trường có thể tổ chức một hoặc nhiều đợt tuyển chọn trong năm, bổ nhiệm khi phát sinh nhu cầu thay vì buộc ứng viên chờ lịch xét tập trung. Nhưng linh hoạt về thời điểm chỉ có giá trị nếu vị trí được xác định rõ, có nhiệm vụ và nguồn lực đi kèm. Nếu không, chức danh dễ trở thành mục tiêu tự thân, tách khỏi chất lượng giảng dạy và nghiên cứu.
Cạnh tranh tuyển người có thể thúc đẩy dịch chuyển nhân tài
Dự thảo mở cơ hội cho ứng viên trong và ngoài trường, kể cả nhà khoa học đang làm việc ở nước ngoài. Họ có thể nộp hồ sơ tại nhiều cơ sở cùng lúc; nếu trúng tuyển ở hơn một nơi, ứng viên chọn nơi làm việc, còn trường có thể tiếp tục xét người kế tiếp. Cách làm này thay thế phần nào sự lệ thuộc vào một lịch xét duy nhất và giúp nhà khoa học tìm vị trí phù hợp hơn.
Đây cũng là phép thử cạnh tranh đối với các trường. Khi ứng viên có lựa chọn, danh tiếng học thuật thôi chưa đủ: cơ hội nghiên cứu, quyền tự chủ chuyên môn, đồng nghiệp và điều kiện làm việc đều ảnh hưởng đến quyết định nhận lời. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cảnh báo rằng nơi có nhiều giáo sư nhưng thiếu đãi ngộ và môi trường học thuật tốt có thể mất người vào tay cơ sở khác. Vì vậy, cơ chế mới không chỉ giúp tuyển dụng mà còn buộc nhà trường xem lại cách giữ chân nhân lực.
Cạnh tranh có thể đưa chuyên gia từ viện nghiên cứu, doanh nghiệp hay nước ngoài vào đại học qua các vị trí cơ hữu, đồng cơ hữu hoặc thỉnh giảng. Tuy nhiên, khả năng nộp nhiều nơi chỉ tạo lợi ích nếu tiêu chí giữa các trường đủ rõ để ứng viên biết mình được đánh giá theo năng lực và yêu cầu công việc nào.
Chuẩn tối thiểu và hạn mức là hàng rào, chưa thay thế trách nhiệm
Trao quyền không đồng nghĩa mỗi trường tự đặt luật theo ý mình. Bộ dự kiến ban hành tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình tối thiểu; trường có thể xây tiêu chuẩn cao hơn, nhưng không được hạ thấp, bỏ tiêu chí hoặc tự thêm phương án thay thế ngoài quy định. Dự thảo đánh giá ba nhóm năng lực: giảng dạy và kết quả đào tạo; nghiên cứu, sáng tạo tri thức và uy tín khoa học; phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng.
Theo dự thảo, ứng viên phó giáo sư cần tối thiểu 12 công bố, ứng viên giáo sư tối thiểu 20 công bố trên các tạp chí loại 1, cùng yêu cầu về công bố quốc tế uy tín theo từng khối ngành. Các con số là ngưỡng đầu vào, không thể tự chúng chứng minh một ứng viên có tầm ảnh hưởng hay năng lực dẫn dắt học thuật. Trường cần giải thích cách xem xét chất lượng công trình, vai trò tác giả và mức độ phù hợp với vị trí.
Hạn mức bổ nhiệm mới giai đoạn chuyển tiếp không quá 20% mỗi năm nhằm ngăn bổ nhiệm ồ ạt và hạn chế nguy cơ lạm dụng. Trường còn phải công khai quy trình, bảo đảm ứng viên ngoài trường được đối xử công bằng, lưu hồ sơ đánh giá và sẵn sàng chịu hậu kiểm. Nếu người đứng đầu có quyền quyết định nhưng không phải giải trình tiêu chí và kết quả, tự chủ sẽ biến thành quyền tùy nghi.
Đánh giá định kỳ để chức danh gắn với đóng góp thực chất
Gắn chức danh với vị trí việc làm cũng có nghĩa là nhà trường phải theo dõi việc thực hiện nhiệm vụ sau bổ nhiệm. Dự thảo định hướng đánh giá lại sau mỗi 3–5 năm để điều chỉnh nhiệm vụ, hỗ trợ phát triển hoặc xem xét miễn nhiệm. Đây là điểm cần được thực hiện bằng tiêu chí công khai, không biến đánh giá định kỳ thành thủ tục hình thức hay công cụ gây áp lực tùy tiện.
Bộ trưởng cho biết ban soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, tiếp thu ý kiến và phấn đấu ban hành thông tư trong tháng 11-2026. Sau khi quy định có hiệu lực, trách nhiệm của trường không dừng ở việc lập hội đồng: cần công bố vị trí tuyển chọn, tiêu chuẩn cụ thể, cách chấm và căn cứ lựa chọn; đồng thời có cơ chế tiếp nhận phản ánh về thiên vị hoặc xung đột lợi ích.
Cơ chế bổ nhiệm quanh năm có thể giúp đại học phản ứng nhanh hơn trước nhu cầu chuyên môn và cạnh tranh nhân tài. Nhưng thước đo thành công không phải số chức danh được bổ nhiệm, mà là chất lượng giảng dạy, nghiên cứu và khả năng giữ chân người giỏi. Tự chủ chỉ đáng tin khi đi cùng minh bạch, công bằng và hậu kiểm đủ sức phát hiện sai lệch.
