Trao quyền bổ nhiệm là thay đổi mô hình, không phải hạ chuẩn
Bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư theo vị trí việc làm là cơ chế để trường đại học tuyển chọn và giao chức danh chuyên môn cho giảng viên đáp ứng chuẩn, khi có nhiệm vụ cụ thể và nguồn lực phù hợp. Đây là trọng tâm của dự thảo Thông tư được Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra lấy ý kiến tại hội nghị chiều 7/11 do Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chủ trì.
Dự thảo chuyển từ mô hình Nhà nước xét công nhận đạt chuẩn tập trung, rồi trường bổ nhiệm, sang để người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học quyết định bổ nhiệm; Bộ ban hành điều kiện, quy trình và tiêu chuẩn tối thiểu, đồng thời hậu kiểm. Hướng đi này phù hợp với yêu cầu đổi mới theo Nghị quyết 71-NQ/TW và có thể giúp trường lựa chọn nhân sự sát với ngành nghề, sứ mạng riêng. Nhưng tự chủ đại học không đồng nghĩa với quyền tự đặt chuẩn tùy ý: trường có thể đặt yêu cầu cao hơn, không được hạ thấp hay bỏ tiêu chí tối thiểu.
Cạnh tranh nhân tài sẽ diễn ra quanh năm
Điểm mới có tác động trực tiếp tới giảng viên và nhà khoa học là không còn phải chờ một đợt xét tập trung hằng năm. Khi có nhu cầu và vị trí phù hợp, các trường có thể bổ nhiệm quanh năm; ứng viên trong lẫn ngoài trường được cạnh tranh bình đẳng, nộp hồ sơ tại nhiều nơi và nếu trúng tuyển nhiều nơi thì lựa chọn nơi làm việc.
Cơ chế linh hoạt có thể mở đường cho nhà khoa học dịch chuyển giữa trường đại học, viện nghiên cứu và khu vực công nghiệp, đồng thời giúp chuyên gia ở nước ngoài ứng tuyển vào vị trí cơ hữu, đồng cơ hữu hoặc thỉnh giảng. Tuy nhiên, quyền lựa chọn không thể chỉ tồn tại trên giấy. Muốn thu hút người giỏi, trường phải đưa ra môi trường nghiên cứu có điều kiện phát triển, đồng nghiệp học thuật phù hợp và đãi ngộ đủ sức cạnh tranh. Như Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, chính sách mới buộc các trường đầu tư môi trường học thuật để giữ chân người tài.
Hạn mức và tiêu chuẩn cần đi cùng giải trình thực chất
Gắn chức danh với vị trí việc làm giúp hạn chế tình trạng bổ nhiệm chỉ để tăng danh hiệu, nhưng cũng đặt trách nhiệm lớn hơn lên hội đồng chuyên môn và người đứng đầu. Quyết định phải dựa trên nhiệm vụ, năng lực và nguồn lực thực tế; trường cần công khai được căn cứ đánh giá, cách áp dụng tiêu chí và lý do lựa chọn. Theo dự thảo, quyết định do người đứng đầu cơ sở trực tiếp sử dụng giảng viên ký, vì vậy trách nhiệm giải trình không thể dừng ở một quy trình nội bộ thiếu khả năng kiểm chứng.
Các con số trong dự thảo cho thấy tham vọng siết chất lượng: ứng viên phó giáo sư cần tối thiểu 12 công bố, ứng viên giáo sư 20 công bố trên tạp chí loại 1, chỉ tính công trình mà ứng viên là tác giả chính. Dự thảo cũng đặt trần bổ nhiệm mới không quá 20% mỗi năm trong giai đoạn chuyển tiếp để tránh bổ nhiệm ồ ạt và bảo vệ cơ hội phát triển của giảng viên trẻ. Đây là những chốt an toàn cần thiết, nhưng chỉ hiệu quả nếu tiêu chuẩn giáo sư được áp dụng nhất quán, có đánh giá liêm chính học thuật và hậu kiểm đủ sức phát hiện quyết định dễ dãi.
Quyền tự chủ chỉ có giá trị khi tạo ra niềm tin
Rủi ro lớn nhất của mô hình mới không nằm ở việc phân quyền, mà ở sự chênh lệch chất lượng giữa các trường và khả năng biến tiêu chuẩn thành thủ tục. Nếu cùng một hồ sơ được đánh giá quá khác nhau mà không có giải thích minh bạch, chức danh sẽ mất sức nặng; nếu trường chỉ chạy theo số lượng, hạn mức cũng khó ngăn được bổ nhiệm hình thức.
Vì vậy, Bộ cần giữ vai trò đặt chuẩn sàn, theo dõi hậu kiểm và điều chỉnh khi phát sinh bất cập; các trường phải công bố quy trình, tiêu chí và căn cứ quyết định đủ rõ để ứng viên lẫn cộng đồng học thuật giám sát. Ban soạn thảo dự kiến tiếp tục tiếp thu ý kiến, hoàn thiện dự thảo và phấn đấu ban hành Thông tư trong tháng 11; lộ trình chuyển tiếp được thiết kế trong 3 năm đầu để hạn chế xáo trộn. Trao quyền bổ nhiệm giáo sư, bổ nhiệm phó giáo sư là bước tiến chỉ khi quyền ấy đi cùng trách nhiệm, chuẩn mực và năng lực giữ chân người tài.
