Trao quyền bổ nhiệm, chuyển trọng tâm về nhà trường
Bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư là quyết định của cơ sở giáo dục đại học về việc tuyển chọn và giao chức danh cho giảng viên phù hợp với vị trí, nhiệm vụ và nguồn lực của trường, trên cơ sở chuẩn tối thiểu do Nhà nước quy định. Đây là thay đổi đáng kể so với cách làm tập trung trước đây.
Chiều 7/11, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức hội nghị lấy ý kiến về dự thảo thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư. Theo định hướng dự thảo, người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học được giao quyền bổ nhiệm; Bộ trưởng ban hành chuẩn và quy trình chung.
Động lực đổi mới đến từ yêu cầu hội nhập quốc tế và chủ trương tại Nghị quyết 71-NQ/TW, đồng thời phản ánh một nguyên tắc hợp lý: chức danh học thuật không nên tách rời công việc thực tế mà giảng viên được tuyển để đảm nhiệm. Nhưng tự chủ đại học không đồng nghĩa với quyền tùy nghi. Nếu không có vị trí việc làm cụ thể, nhiệm vụ rõ ràng và nguồn lực để thực hiện, việc bổ nhiệm sẽ mất đi căn cứ quan trọng nhất.
Nhiều trường, nhiều đợt: ứng viên có thêm lựa chọn
Dự thảo mở rộng đáng kể cách ứng viên tiếp cận cơ hội: trường có thể tổ chức một hoặc nhiều đợt tuyển chọn trong năm, còn ứng viên có thể nộp hồ sơ ở nhiều trường và được xem xét vào những thời điểm khác nhau, thay vì chờ một đợt chung. Đây là thay đổi thực chất, bởi một nhà khoa học không còn phải gắn toàn bộ cơ hội nghề nghiệp với lịch xét duyệt cố định.
Cạnh tranh vì thế diễn ra theo hai chiều. Các trường so sánh năng lực ứng viên, còn ứng viên có thể cân nhắc nơi phù hợp hơn với hướng nghiên cứu và giảng dạy của mình. Muốn thu hút nhân lực giỏi, trường không thể chỉ dựa vào chức danh hay danh tiếng: môi trường học thuật, cơ hội nghiên cứu và điều kiện làm việc sẽ góp phần giữ chân giảng viên.
Mô hình này cũng có thể giúp giảm tình trạng nơi thừa giáo sư, nơi thiếu, nếu việc tuyển chọn bám sát nhu cầu từng ngành và từng vị trí. Tuy nhiên, cạnh tranh chỉ có ý nghĩa khi tiêu chí tuyển dụng được công khai, ứng viên ngoài trường được đối xử bình đẳng và kết quả xét chức danh giáo sư dựa trên năng lực phù hợp với công việc, không phải quan hệ nội bộ.
Chuẩn sàn, hạn mức và trách nhiệm giải trình
Quyền quyết định ở cấp trường chỉ đáng tin khi đi kèm giới hạn và cơ chế kiểm tra. Dự thảo đặt ra chuẩn tối thiểu trên toàn hệ thống, cho phép cơ sở xây dựng tiêu chuẩn cao hơn nhưng không được hạ thấp hay tùy ý thay thế các tiêu chí bắt buộc. Việc bổ nhiệm phải gắn với vị trí việc làm, đồng thời cơ sở giáo dục chịu trách nhiệm giải trình và có thể bị hậu kiểm theo rủi ro.
Các yêu cầu về công bố cũng cho thấy dự thảo muốn gắn danh hiệu với chất lượng học thuật: ứng viên phó giáo sư cần tối thiểu 12 công bố, ứng viên giáo sư tối thiểu 20 công bố trên các tạp chí loại 1; dự thảo còn đặt yêu cầu về công bố quốc tế theo khối ngành và tính đến vai trò tác giả chính. Vì vậy, tiêu chuẩn phó giáo sư không nên bị hiểu như một phép đếm đơn thuần: liêm chính, đóng góp thực chất và năng lực giảng dạy phải được đánh giá cùng nhau.
Dự thảo dự kiến chuyển tiếp trong ba năm đầu, với nhịp bổ nhiệm mới tối đa 20% mỗi năm theo lĩnh vực để tránh tăng đột biến. Đây là một van an toàn cần thiết, nhưng hạn mức chỉ kiểm soát tốc độ, không tự bảo đảm công bằng. Chất lượng hội đồng, tiêu chí chấm điểm và khả năng giải trình từng quyết định mới là những yếu tố quyết định.
Tự chủ chỉ thành công nếu công chúng tin vào kết quả
Cơ chế mới có thể giúp các trường chủ động thu hút giảng viên, nhà khoa học xuất sắc trong nước và chuyên gia quốc tế vào những vị trí phù hợp. Nhưng quyền tuyển chọn rộng hơn cũng làm tăng trách nhiệm của người đứng đầu: phải chứng minh vì sao chọn ứng viên này, tiêu chí nào được áp dụng và các ứng viên trong, ngoài trường được đánh giá công bằng ra sao.
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết ban soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, tiếp thu ý kiến và phấn đấu ban hành thông tư trong tháng 11-2026. Trong thời gian chuyển tiếp, điều cần theo dõi không chỉ là số hồ sơ hay số người được bổ nhiệm, mà còn là chất lượng giảng dạy, nghiên cứu và mức độ minh bạch của từng cơ sở.
Trao quyền cho đại học là hướng đi đáng ủng hộ, bởi trường hiểu rõ nhu cầu nhân sự và sứ mạng của mình hơn một quy trình tập trung. Song quyền tự chủ chỉ tạo ra cạnh tranh lành mạnh khi được ràng buộc bằng chuẩn chung, đánh giá khách quan và hậu kiểm đủ sức phát hiện sai lệch. Nếu thiếu những bảo đảm ấy, cơ chế mới có thể chuyển quyền quyết định mà không nâng được chất lượng.
