Ba mô hình không đồng nghĩa với một lựa chọn bắt buộc
Giáo dục theo nhu cầu là hoạt động mở rộng, nâng cao hoặc chuyên sâu được tổ chức ngoài giờ chính khóa và hoạt động giáo dục tăng cường, nhằm đáp ứng sở thích, năng khiếu và định hướng cá nhân trên cơ sở tự nguyện đăng ký của học sinh, cha mẹ.
Ngày 4/11, Sở GD&ĐT TPHCM ban hành hướng dẫn tổ chức hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động theo nhu cầu tại các trường phổ thông công lập, đồng thời đưa ra ba mô hình bố trí thời khóa biểu để gia đình lựa chọn. Điểm đáng chú ý không chỉ là có thêm cách xếp lịch, mà là yêu cầu phân biệt thực chất giữa nội dung dành cho mọi học sinh và hoạt động dành cho người có nhu cầu riêng.
Vì vậy, tên gọi “môn liên kết” không thể thay thế việc làm rõ mục tiêu, nội dung, mức độ, thời gian và cách tổ chức. Nếu hoạt động theo nhu cầu bị biến thành dạy trước chương trình, dạy lại bài chính khóa hoặc dạy thêm trá hình, sự đa dạng mô hình sẽ mất ý nghĩa.
Hướng dẫn nêu ba mô hình, trong đó có cách bố trí thời khóa biểu cho trường phổ thông đại trà và mô hình trường có lớp học linh hoạt theo nhu cầu; ở mô hình linh hoạt, học sinh đăng ký có thể chuyển đến phòng chức năng hoặc phòng máy tính theo nhóm nội dung tự chọn.
Phụ huynh được từ chối, nhà trường phải tôn trọng
Quyền lựa chọn chỉ có giá trị khi gia đình có thể nói không mà không chịu sức ép. Sở yêu cầu việc đăng ký học theo nhu cầu phải tự nguyện thực chất; trường không được ép buộc, áp đặt hay gợi ý dưới bất kỳ hình thức nào. Điều đó đặt trách nhiệm lên nhà trường: phải trình bày rõ nội dung và cách tổ chức, thay vì khiến phụ huynh cảm thấy đăng ký là điều kiện ngầm để con được học tập bình thường.
Với học sinh không đăng ký, trường phải bố trí thời gian đến và ra về phù hợp. Nếu các em ở lại, nhà trường cần sắp xếp hoạt động thích hợp và giám sát an toàn; hướng dẫn cũng nêu các em có thể tự học, đọc sách hoặc tham gia hoạt động trải nghiệm tăng cường do trường tổ chức. Đây không phải phương án phụ có thể làm qua loa, mà là điều kiện để quyền từ chối không biến thành bất lợi cho học sinh hoặc gánh nặng đưa đón cho gia đình.
Riêng năm học 2026–2027, các trường phải rà soát, điều chỉnh kế hoạch đã ban hành và hạn chế tối đa xáo trộn giờ học, giờ đưa đón.
Phân biệt học tăng cường với hoạt động có thu theo nhu cầu
Học tăng cường TPHCM được xác định là nội dung nền tảng, cần thiết mà mọi học sinh đều được tiếp cận, như kỹ năng sống, thực hành khoa học, trải nghiệm văn hóa, nghệ thuật, thể thao, an toàn giao thông và trên mạng, năng lực số, AI, STEM/STEAM cơ bản, cùng môi trường giao tiếp tiếng Anh. Kinh phí hoạt động này lấy từ dự toán chi thường xuyên hằng năm và nguồn hợp pháp khác; trường không được chia thành khoản thu bình quân theo học sinh hoặc đặt điều kiện đóng góp để các em tham gia.
Hoạt động học theo nhu cầu có thể thu tiền theo quy định, nhưng phải có dự toán chi tiết, công khai tài chính, không vượt mức do UBND TPHCM quy định và thực hiện miễn, giảm với đối tượng chính sách, học sinh khó khăn có nhu cầu. Vì thế, cụm “đóng phí tự nguyện” không thể được hiểu là trường được phép gây sức ép rồi gọi khoản thu là tự nguyện. Tự nguyện phải bắt đầu từ quyền đăng ký hoặc từ chối; còn khoản thu phải đúng quy định và minh bạch.
Nhà trường cũng phải niêm yết thông tin tại trụ sở và đăng trên cổng thông tin điện tử ít nhất một tuần trước khi thực hiện.
Quyền lựa chọn cần đi cùng trách nhiệm giải trình
Ba mô hình có thể giúp trường sắp xếp hoạt động linh hoạt hơn, nhất là với các môn liên kết, nhưng sự linh hoạt không được trở thành cách buộc mọi học sinh theo cùng một lịch hoặc cùng một khoản đóng góp. Nhà trường cần nói rõ hoạt động nào dành cho tất cả, hoạt động nào đăng ký theo nhu cầu, học sinh không tham gia sẽ ở đâu và được giám sát ra sao.
Phụ huynh có cơ sở để hỏi về nội dung, thời khóa biểu, dự toán và phương án cho học sinh không đăng ký. Nếu câu trả lời không rõ, hoặc việc tham gia bị gắn với áp lực trực tiếp hay gián tiếp, tinh thần tự nguyện đã không được bảo đảm. Hướng dẫn mới vì thế không chỉ trao thêm lựa chọn cho gia đình; nó đặt nghĩa vụ tổ chức và công khai lên nhà trường.
Kết luận cần giữ rõ ràng: hoạt động theo nhu cầu chỉ có ý nghĩa khi học sinh được chọn mà không bị ép, được từ chối mà vẫn có thời gian phù hợp tại trường, còn mọi khoản thu đều minh bạch và đúng quy định. Đó mới là thước đo để ba mô hình phục vụ người học thay vì buộc người học thích nghi với cách tổ chức của trường.
