Ranh giới rõ giữa học tăng cường và học theo nhu cầu
Học theo nhu cầu là hoạt động giáo dục mở rộng, nâng cao hoặc chuyên sâu, được tổ chức ngoài giờ chính khóa và hoạt động tăng cường để đáp ứng sở thích, năng khiếu, năng lực và định hướng riêng của học sinh. Đây không phải phần học bắt buộc mà gia đình phải mua để con được tiếp cận chương trình giáo dục chung. Ngày 4/11, Sở GD&ĐT TPHCM ban hành hướng dẫn ba mô hình tổ chức hoạt động giáo dục theo nhu cầu tại các trường phổ thông công lập, đồng thời yêu cầu không ép học sinh tham gia.
Phân biệt này quan trọng vì học tăng cường có mục tiêu khác: bổ sung những nội dung cơ bản, nền tảng, cần thiết mà mọi học sinh đều được tiếp cận. Các hoạt động có thể gồm kỹ năng sống, thực hành khoa học, trải nghiệm văn hóa, nghệ thuật, thể thao, an toàn giao thông và năng lực số. Kinh phí cho phần tăng cường được bảo đảm từ dự toán chi thường xuyên và nguồn hợp pháp khác; trường không được chia thành khoản thu bình quân theo học sinh hay đặt điều kiện đóng góp để các em tham gia.
Sở yêu cầu các trường xác định loại hình dựa trên mục tiêu, đối tượng, nội dung, mức độ, thời gian và cách tổ chức, chứ không chỉ dựa vào tên gọi. Đó là hàng rào cần thiết để hoạt động theo nhu cầu không bị dùng làm vỏ bọc cho dạy trước chương trình, dạy lại bài chính khóa hoặc dạy thêm trá hình.
Tự nguyện phải là quyền lựa chọn thật sự
Quy định cốt lõi không chỉ là phụ huynh có thể nói không; nhà trường còn không được ép buộc, áp đặt hoặc gợi ý khiến gia đình cảm thấy phải đăng ký. Việc tham gia hoạt động theo nhu cầu phải dựa trên đăng ký tự nguyện thực chất của cả học sinh và cha mẹ. Vì vậy, đóng phí tự nguyện không thể trở thành điều kiện ngầm để trẻ được học tập, được đánh giá tốt hoặc được đối xử thuận lợi hơn.
Với các hoạt động theo nhu cầu có thu tiền, trường phải lập dự toán chi tiết, công khai tài chính, thu đúng danh mục và không vượt mức do UBND TPHCM quy định. Trường cũng phải thực hiện miễn, giảm cho đối tượng chính sách và học sinh có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn có nhu cầu tham gia. Kết quả hoạt động này không được thay thế kết quả học tập chính khóa, càng không thể trở thành căn cứ gây áp lực để phụ huynh đóng tiền.
Đây là điểm làm nên ý nghĩa thực tế của quyền lựa chọn phụ huynh: quyền ấy chỉ có giá trị khi việc từ chối không khiến học sinh bị bỏ mặc, bị tách biệt hay mất cơ hội học nội dung bắt buộc. Gia đình có thể cân nhắc sở thích, thời gian và khả năng của con mà không phải lo rằng một quyết định không đăng ký sẽ kéo theo bất lợi trong lớp.
Ba cách xếp lịch, một trách nhiệm chung của nhà trường
TPHCM hướng dẫn ba mô hình để các trường bố trí thời khóa biểu theo điều kiện thực tế. Ở mô hình trường phổ thông đại trà, hoạt động theo nhu cầu có khung giờ riêng, không xen vào giờ chính khóa và tăng cường. Lịch có thể linh hoạt theo ngày, khối hoặc nhóm học sinh, nhưng phải tránh gây quá tải. Học sinh không đăng ký cần được bố trí giờ đến trường, ra về phù hợp; nếu ở lại, các em phải có hoạt động thích hợp và được giám sát an toàn.
Mô hình thứ hai dành cho trường có lớp học linh hoạt theo nhu cầu: học sinh đăng ký có thể di chuyển đến phòng chức năng hoặc phòng máy tính theo nhóm nội dung tự chọn. Hướng dẫn cũng nêu mô hình thứ ba để nhà trường tổ chức thời gian học theo điều kiện và cách vận hành phù hợp. Dù chọn cách nào, lịch học không được làm mờ ranh giới giữa nội dung bắt buộc và phần tự chọn.
Trong năm học 2026–2027, các trường phải rà soát, điều chỉnh kế hoạch đã ban hành và hạn chế tối đa xáo trộn giờ học cũng như thời gian đưa đón của phụ huynh. Kế hoạch cần được niêm yết tại trường và đăng trên cổng thông tin điện tử ít nhất một tuần trước khi thực hiện. Sở GD&ĐT sẽ phối hợp các đơn vị liên quan kiểm tra việc thực hiện quy định để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người học.
Quyền từ chối chỉ có ý nghĩa khi được bảo đảm
Ba mô hình không chỉ là cách sắp xếp thời khóa biểu; chúng đặt trách nhiệm lên nhà trường phải bảo đảm hoạt động tự chọn đúng nghĩa là tự chọn. Phụ huynh nên được cung cấp thông tin rõ về nội dung, lịch học, khoản thu và cách miễn giảm trước khi quyết định. Khi có dấu hiệu ép đăng ký hoặc gắn việc đóng góp với quyền tham gia, gia đình có cơ sở để đề nghị trường giải thích và đối chiếu với kế hoạch đã công khai.
Điểm đáng giữ vững là học sinh không đăng ký vẫn phải có lịch sinh hoạt phù hợp, an toàn và không bị xem như một ngoại lệ gây phiền hà. Nếu nhà trường thực hiện đúng yêu cầu ấy, học theo nhu cầu có thể mở thêm lựa chọn cho trẻ mà không biến thành gánh nặng bắt buộc cho gia đình. Quyền lựa chọn phụ huynh vì thế không nằm ở lời cam kết tự nguyện, mà ở việc nói “không” vẫn không làm con mất quyền lợi giáo dục.
