Tiến độ cao nhưng chưa đồng nghĩa với về đích
Tiến độ sân bay Long Thành là mức độ hoàn thành các công trình và điều kiện kỹ thuật cần thiết để đưa giai đoạn 1 của cảng hàng không vào khai thác an toàn, đồng bộ theo kế hoạch. Trong báo cáo gửi Chính phủ về dự án, Bộ Xây dựng cho biết nhiều hợp phần vẫn bám sát mục tiêu khai thác tháng 12, nhưng bốn gói thầu thuộc dự án thành phần 3 khó bảo đảm hoàn thành trong năm 2026. Dự án thành phần 3 do Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam làm chủ đầu tư đã đạt khoảng 86% khối lượng, song con số tổng thể này dễ che khuất những điểm nghẽn tập trung ở các hạng mục cốt lõi. Trong 12 gói thầu xây lắp đang triển khai, tám gói được dự kiến hoàn thành trong tháng 12; bốn gói còn lại gồm giao thông nội cảng, nhà ga hành khách, nhà ga hàng hóa số 1 và nhà để xe. Rủi ro vì thế không nằm ở toàn bộ dự án, mà ở khả năng xử lý đồng thời các nút thắt tại đúng những công trình quan trọng.
Đây là lý do không nên xem tỷ lệ hoàn thành chung như bảo chứng cho mốc bàn giao. Một hạng mục đạt sản lượng cao vẫn có thể mắc kẹt ở khâu nhân lực, thiết bị, hồ sơ hoặc thử nghiệm; các khâu này liên kết với nhau và không thể bù bằng tiến độ của công trình khác. Nói cách khác, phần việc còn lại tuy nhỏ hơn về tỷ trọng nhưng có thể quyết định liệu toàn bộ hệ thống có sẵn sàng vận hành đúng hạn hay không.
Thiếu người, đặc biệt là nhân lực có tay nghề
Tình trạng thiếu lao động Long Thành thể hiện rõ nhất ở gói 4.8, thi công giao thông nội cảng và hạ tầng kỹ thuật. Công trường hiện có khoảng 1.440 người trong khi nhu cầu là 2.515, tức thiếu khoảng 1.075 lao động. Khoảng hụt này đáng lo vì khối lượng còn lại gồm hàng chục kilômét đường, cùng nhu cầu lớn về bê tông nhựa và vật liệu đang thiếu. Bổ sung người vào lúc này không chỉ là tăng số lượng: nhà thầu còn cần nhân lực phù hợp để thi công đúng trình tự và phối hợp với nguồn cung thiết bị, vật liệu.
Nút thắt còn nghiêm trọng hơn ở gói thầu nhà ga 5.10, hợp đồng trị giá hơn 35.827 tỷ đồng, khởi công tháng 7.2023. Dù phần kết cấu đã hoàn thành và khối lượng thực hiện vượt 83% giá trị hợp đồng, công trường vẫn thiếu cán bộ kỹ thuật chuyên ngành và thợ hàn tay nghề cao. Tại khu vực đường ống, chỉ có 17 thợ hàn cùng năm robot hàn; trung tâm năng lượng có bốn thợ, trong khi còn 502 mối hàn ống và 145 mối hàn mặt bích. Đây không phải loại thiếu hụt có thể khắc phục bằng tuyển gấp lao động phổ thông: kỹ năng chuyên biệt và nhân sự quản lý kỹ thuật mới quyết định tốc độ hoàn thiện các hệ thống.
Dòng tiền chậm làm khủng hoảng nhân lực nặng thêm
Thiếu người là biểu hiện dễ thấy, nhưng dòng tiền bị tắc mới có thể khiến việc bổ sung nguồn lực càng khó. Theo báo cáo của ACV, giá trị tồn đọng liên quan đến thanh toán vượt 10.430 tỷ đồng, ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền và khả năng huy động nhân lực, thiết bị của nhà thầu. Khi hồ sơ nội nghiệp hoàn thiện chậm, thanh toán cũng chậm; nhà thầu vì thế phải xoay xở trong lúc vẫn cần duy trì nhân công, thiết bị và tiến độ trên công trường. Đây là vòng luẩn quẩn: thiếu nguồn lực làm chậm thi công và hồ sơ, còn thanh toán đình trệ lại hạn chế khả năng khôi phục nguồn lực.
Bốn gói có nguy cơ trễ cho thấy áp lực không chỉ nằm ở nhà ga. Gói 11.5, nhà để xe, mới đạt 43% giá trị hợp đồng; gói 7.8, nhà ga hàng hóa số 1, đạt 47% và gặp khó do thiếu lao động lành nghề, thiết bị chuyên ngành nhập khẩu chậm. Gói 4.8 đạt 81% nhưng vẫn thiếu hơn một nghìn người theo nhu cầu công trường. Các tỷ lệ khác nhau, nhưng cùng chỉ về một vấn đề: không thể đẩy nhanh tiến độ nếu thanh toán cho nhà thầu chưa thông suốt và việc huy động nhân sự, thiết bị không theo kịp.
Thử nghiệm và nghiệm thu là phép thử cuối
Ở nhà ga hành khách, phần xây dựng hoàn thiện và lắp đặt cơ điện đã đạt tỷ lệ cao, nhưng công việc tích hợp hệ thống vẫn là rủi ro riêng. Dự án có 51 kịch bản thử nghiệm liên động có tải; 16 kịch bản chưa được phê duyệt, còn nhiều hệ thống then chốt chưa chạy thử. Điện, cấp thoát nước, điều hòa, thông gió, phòng cháy chữa cháy và thiết bị nhà ga phải hoạt động ăn khớp. Vì vậy, hoàn tất lắp đặt không đồng nghĩa với sẵn sàng khai thác; thời gian thử nghiệm và xử lý lỗi cần được tính thực chất vào kế hoạch.
Bước tiếp theo phải là tháo gỡ đồng thời hai nhóm việc: hoàn thiện hồ sơ để giải quyết thanh toán, và bổ sung nhân lực kỹ thuật đúng chuyên môn cho các gói đang hụt người. ACV cùng các bên liên quan cũng cần hoàn thiện kịch bản thử nghiệm, thủ tục pháp lý và xác định rõ thời điểm hoàn thành dự án thành phần 3, đồng thời dành đủ thời gian vận hành thử, nghiệm thu và cấp phép. Nếu chỉ thúc tiến độ xây lắp mà bỏ qua các điều kiện này, mốc cuối năm sẽ tiếp tục chịu rủi ro.
Bức tranh hiện tại không phải dự án đã chậm đồng loạt, nhưng cũng không cho phép chủ quan trước tỷ lệ hoàn thành 86%. Hơn 1.000 lao động thiếu tại một gói, thợ hàn kỹ thuật cao khan hiếm ở nhà ga và hơn 10.430 tỷ đồng thanh toán còn vướng là những sức ép cộng hưởng, không phải các sự cố tách biệt. Muốn giữ tiến độ sân bay Long Thành, ưu tiên phải là khơi thông dòng tiền, huy động đúng người đúng nghề và chốt lộ trình thử nghiệm, nghiệm thu. Nếu không, các gói thầu trọng yếu có thể trễ hẹn dù phần lớn dự án đã tiến gần hoàn tất.
