Từ lợi thế địa lý đến năng lực tổ chức dòng hàng
Logistics là hệ thống tổ chức vận chuyển, lưu kho, phân phối và các dịch vụ liên quan nhằm đưa hàng hóa qua chuỗi cung ứng hiệu quả, từ nơi sản xuất đến thị trường tiêu thụ. Đây không chỉ là khâu hỗ trợ xuất nhập khẩu, mà còn là năng lực quyết định một nền kinh tế có thể kết nối và vận hành ra sao.
Ngày 2/11, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan liên quan về định hướng phát triển logistics quốc gia và hạ tầng logistics. Thông điệp đáng chú ý là Việt Nam cần hướng tới vị thế trung tâm logistics, trung chuyển và phân phối hàng hóa quan trọng của khu vực và thế giới.
Đó là bước chuyển từ phục vụ hàng xuất nhập khẩu trong nước sang chủ động thu hút các dòng hàng quốc tế để trung chuyển, lưu kho, phân phối và tạo thêm giá trị tại Việt Nam. Vị trí địa lý thuận lợi là điểm khởi đầu, không phải lợi thế tự động: nếu thiếu năng lực tổ chức chuỗi cung ứng và dịch vụ cạnh tranh, hàng hóa vẫn có thể đi qua mà giá trị kinh tế lớn nằm ở nơi khác.
Điểm nghẽn nằm ở kết nối và phối hợp
Muốn thành trung tâm logistics, Việt Nam cần một mạng lưới được quy hoạch theo dòng hàng và hành lang kinh tế, thay vì những dự án rời rạc theo địa giới hành chính. Hạ tầng phải kết nối cảng biển, cảng hàng không, ga hàng hóa và cửa khẩu với khu công nghiệp, vùng sản xuất và trung tâm tiêu dùng. Khi các mắt xích này vận hành liền mạch, doanh nghiệp có thể giảm thời gian lưu thông, bớt chi phí vận chuyển và khai thác hiệu quả hơn nhiều phương thức vận tải.
Trước mắt, yêu cầu đặt ra là tháo gỡ vướng mắc về kết nối hạ tầng, kiểm tra chuyên ngành, quy hoạch trung tâm logistics và chia sẻ dữ liệu. Những vấn đề này không thể được xử lý bằng các kế hoạch riêng lẻ của từng ngành hay địa phương. Các bộ, ngành và địa phương cần triển khai đồng bộ, xác định rõ cơ quan chủ trì, tiến độ và trách nhiệm thực hiện. Nếu không có đầu mối điều phối đủ hiệu lực, sự chồng chéo sẽ tiếp tục làm chậm cả mạng lưới.
Quy hoạch trung tâm logistics cũng phải dựa trên nguồn hàng, lợi thế kết nối, vùng sản xuất, thị trường, quỹ đất và hiệu quả đầu tư; không nên chạy theo phong trào khi chưa xác định rõ nơi phục vụ và lượng hàng thực tế. Đây là bài kiểm tra quan trọng: xây đúng mắt xích có thể tạo kết nối, còn xây thiếu căn cứ dễ biến hạ tầng thành tài sản kém khai thác.
Nâng chất lượng dịch vụ, giữ lại giá trị trong nước
Hạ tầng tốt là điều kiện cần, nhưng chất lượng dịch vụ logistics mới quyết định khách hàng có chọn Việt Nam làm nơi trung chuyển hay không. Mục tiêu được nêu là từng bước đưa chi phí logistics tiệm cận mức bình quân khu vực và thế giới, đồng thời nâng chất lượng dịch vụ, gia tăng giá trị trong nước và phát huy vai trò Việt Nam trong mạng lưới logistics khu vực. Với doanh nghiệp và người tiêu dùng, kết nối tốt hơn có thể giúp hàng hóa lưu thông nhanh và ổn định hơn; với nền kinh tế, điều đó hỗ trợ năng suất và sức cạnh tranh.
Muốn phần giá trị ở lại trong nước tăng lên, doanh nghiệp logistics Việt Nam cần tiến sâu hơn vào các khâu tổ chức chuỗi cung ứng, vận tải, trung chuyển và phân phối quốc tế, thay vì chỉ đảm nhận những công đoạn giá trị thấp. Cần khuyến khích liên kết giữa doanh nghiệp logistics với nhà sản xuất, nhà xuất khẩu, hệ thống phân phối và các tập đoàn quốc tế; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn, công nghệ, năng lực quản trị và mạng lưới.
Chia sẻ dữ liệu về nguồn hàng, luồng hàng, năng lực thông quan, vận tải, cảng và kho bãi cũng cần trở thành hạ tầng vận hành, không phải việc phụ. Nếu thông tin thiếu đồng bộ, cảng, kho và phương tiện khó phối hợp, còn doanh nghiệp khó dự báo và tối ưu hoạt động. Chuyển đổi số và phát triển xanh có thể tạo lợi thế mới, nhưng chỉ phát huy tác dụng khi được gắn với nhu cầu thực của chuỗi cung ứng.
Từ định hướng đến việc phải làm ngay
Thời hạn trước mắt cần được xem là phép thử cho năng lực thực thi. Các nhiệm vụ được đặt ra gồm khẩn trương rà soát, đề xuất nâng tầm chiến lược phát triển logistics Việt Nam, xác lập cơ chế chỉ đạo và điều phối quốc gia, xác định những điểm nghẽn lớn cần tháo gỡ trước năm 2027, xây dựng chương trình phát triển một số cửa ngõ và trung tâm logistics quốc tế trọng điểm, đồng thời thiết lập hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả.
Nhu cầu hành động càng rõ khi nền kinh tế theo đuổi mục tiêu tăng trưởng hai con số: logistics phải góp phần nâng năng suất, giảm chi phí, mở rộng không gian phát triển và tạo nguồn tăng trưởng mới. Vì vậy, đánh giá tiến độ không nên dừng ở số dự án hay quy hoạch được công bố. Cần nhìn vào mức độ kết nối thực tế, khả năng phối hợp liên ngành, chất lượng dịch vụ và phần giá trị mà doanh nghiệp trong nước giữ lại.
Tham vọng trở thành trung tâm logistics khu vực là hướng đi có cơ sở, nhưng sẽ không thành hiện thực chỉ nhờ vị trí địa lý hay tuyên bố mục tiêu. Việt Nam cần ưu tiên gỡ đúng điểm nghẽn, quy hoạch theo nguồn hàng và trao trách nhiệm rõ ràng cho từng đầu mối. Khi hạ tầng, dữ liệu và doanh nghiệp cùng vận hành như một mạng lưới, logistics mới có thể chuyển từ chi phí của nền kinh tế thành lợi thế cạnh tranh.
