Vượt qua cao điểm chưa đồng nghĩa hết rủi ro
An ninh năng lượng là khả năng duy trì nguồn cung ổn định trước biến động về nhu cầu, thời tiết và nhiên liệu, đồng thời bảo đảm hệ thống có đủ dự phòng để vận hành an toàn khi xảy ra cao điểm. Năm 2026, Việt Nam đã vượt qua một phép thử lớn: nắng nóng kéo dài đẩy nhu cầu điện lên cao, trong khi căng thẳng tại Trung Đông làm gián đoạn nguồn nhiên liệu và tăng chi phí nhập khẩu. Tại Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia ngày 10/11, Thứ trưởng Công Thương Nguyễn Việt Sơn đánh giá đây là năm khó khăn chưa từng có của hệ thống điện quốc gia. Dù vậy, không xảy ra thiếu điện trên diện rộng, không phải cắt điện luân phiên và hoạt động sản xuất, kinh doanh vẫn được duy trì. Đó là kết quả đáng ghi nhận, nhưng không nên nhầm khả năng ứng phó trong một năm với sự bảo đảm chắc chắn cho những năm tiếp theo.
Công suất tiêu thụ toàn quốc lập đỉnh 57.537 MW ngày 24/6; sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu cả năm ước đạt 356,2 tỷ kWh, tăng hơn 10%. Riêng miền Bắc, nhu cầu điện tháng 5 và 6 tăng lần lượt 14,7% và 17,5%, có thời điểm áp sát giới hạn vận hành an toàn về điện áp. EVN ứng phó bằng cách dự trữ nhiên liệu, tối ưu công suất các nhà máy, tăng nhập khẩu điện và bổ sung pin lưu trữ. Với người dân, việc không mất điện luân phiên giữ cho điều hòa, thang máy và sinh hoạt thường nhật không bị gián đoạn; với doanh nghiệp, đó là điều kiện để dây chuyền sản xuất tiếp tục hoạt động. Nhưng các biện pháp này chủ yếu giúp hệ thống vượt qua đợt căng thẳng hiện tại, không thay thế được nguồn điện mới và hạ tầng cần thiết cho nhu cầu đang tăng.
Nhu cầu tăng nhanh, nguồn mới đến chưa kịp
Thách thức của thiếu điện Việt Nam trong những năm tới không nằm ở một con số sản lượng cả năm, mà ở việc có đủ công suất đúng lúc nhu cầu chạm đỉnh hay không. Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn dự báo 2027 và 2028 sẽ là giai đoạn khó khăn: nhu cầu sử dụng điện có thể tăng khoảng 10% so với nền năm 2026, trong khi các nguồn điện nền mới chưa kịp vận hành. Miền Bắc càng đáng lưu ý. NSMO dự báo công suất cực đại khu vực năm 2027 có thể đạt 32.693–34.865 MW, so với đỉnh 30.248 MW trong năm 2026. Đây là khoảng tăng mà hệ thống không thể bù đắp chỉ bằng lời kêu gọi tiết kiệm điện hay điều hành sát hơn.
Lưới truyền tải cũng có giới hạn riêng. Trục đưa điện từ miền Trung ra miền Bắc đã vận hành sát ngưỡng 5.000–5.200 MW; nếu các trạm biến áp 500 kV tại Bắc Ninh, Thái Bình và Hải Phòng chậm đóng điện, việc cấp điện có thể khó hơn vào những buổi tối mùa hè. Điều đó cho thấy nguồn cung điện không chỉ phụ thuộc vào tổng công suất nhà máy. Điện phải được truyền đến đúng khu vực, được cân bằng khi gió và mặt trời biến động, rồi có thể huy động vào giờ cao điểm. Nếu nguồn mới chậm, lưới cũng chậm, hệ thống sẽ ít khoảng đệm hơn trước các đợt nắng nóng kéo dài hoặc trục trặc nhiên liệu. Vì vậy, dự báo rủi ro cần được xem như lời cảnh báo để đẩy nhanh dự án, không phải lý do để mặc định rằng thiếu điện chắc chắn sẽ xảy ra.
Bài toán đầu tư là bài toán an ninh năng lượng
Muốn giảm rủi ro trong giai đoạn 2027–2028, phải đầu tư đồng thời vào nhà máy, đường dây, trạm biến áp, nguồn linh hoạt và lưu trữ. Quy mô vốn là thách thức lớn: EVN dự kiến đầu tư khoảng 830.000 tỷ đồng trong bốn năm tới cho các dự án lớn, bình quân 166.000 tỷ đồng mỗi năm; tập đoàn cho biết đây là kế hoạch lớn nhất từ trước đến nay và cao hơn khoảng 69% so với mức thực hiện trong giai đoạn trước. Đây không phải khoản có thể xử lý bằng một quyết định đơn lẻ. Dự án phải được chuẩn bị, cấp vốn, xây dựng và kết nối lưới đúng tiến độ; chậm ở một mắt xích có thể khiến công suất trên giấy không giúp ích được trong giờ cao điểm.
Kế hoạch hiện có là hoàn thành 15 dự án nguồn điện, tổng công suất 6.066 MW, đến năm 2030; riêng năm 2027, EVN dự kiến bổ sung khoảng 930 MW pin lưu trữ tại các nhà máy nhiệt điện Thái Bình, Mông Dương 1 và một số điểm trên lưới phân phối ở Hà Nội. Cùng lúc, các bộ thống nhất giữ nước tại hồ đến hết quý I/2027 để dành cho mùa khô, có tính đến nhu cầu sản xuất và sinh hoạt ở hạ du. Những giải pháp này cần thiết, nhưng an ninh năng lượng còn đòi hỏi giảm mức lệ thuộc vào nguồn nhiên liệu nhập khẩu và bảo đảm khả năng thay thế khi chuỗi cung ứng biến động. Đủ điện hôm nay là thành quả vận hành; đủ điện ngày mai phụ thuộc vào việc biến kế hoạch đầu tư thành công trình đúng hạn.
