Đăng ký nguyện vọng không đồng nghĩa được hiến
Hiến tạng dưới 18 tuổi là vấn đề cần phân biệt rõ giữa việc đăng ký nguyện vọng, hiến mô khi còn sống và hiến sau khi qua đời; mỗi trường hợp có điều kiện riêng, nhằm bảo vệ trẻ và bảo đảm tính tự nguyện.
Theo quy định hiện hành, người từ đủ 18 tuổi, có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, mới có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống, sau khi chết hoặc hiến xác. Dự thảo sửa đổi đề xuất cho phép người chưa thành niên đăng ký nguyện vọng với sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện và của chính trẻ. Tuy nhiên, đăng ký không tạo ra quyền hiến ngay: điều kiện vẫn phải được xem xét tại thời điểm lấy mô, bộ phận cơ thể. Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh: “Việc đăng ký nguyện vọng hiến không đồng nghĩa với việc đủ điều kiện hiến”. Vì vậy, đề xuất này không nên được hiểu thành việc trẻ có thể hiến tạng như người trưởng thành.
Khi còn sống: cấm lấy tạng, chỉ xem xét mô tái sinh
Ranh giới quan trọng nhất trong quy định hiến tạng là người dưới 18 tuổi đang sống không được lấy bộ phận cơ thể như thận, gan, tim hoặc phổi. Bộ Y tế khẳng định dự thảo cấm hành vi lấy bộ phận cơ thể của trẻ khi còn sống; phần đang được xem xét chỉ liên quan đến một số mô tái sinh và phải nhằm điều trị cho người thân khi không có người hiến phù hợp khác.
Mô tái sinh được nêu trong dự thảo gồm tế bào gốc tạo máu, máu hoặc huyết tương; không bao gồm mô không tái sinh như võng mạc, củng mạc hay van tim. Hướng đề xuất hiện được phân theo tuổi: người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; trẻ dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ hoặc anh chị em ruột, khi không có người hiến phù hợp khác. Đây vẫn là đề xuất kèm điều kiện bảo vệ trẻ, không phải giấy phép hiến mô rộng rãi.
Đáng chú ý, Bộ Y tế đang nghiên cứu thu hẹp thêm phạm vi với trẻ dưới 15 tuổi, chỉ cho phép hiến mô tái sinh cho anh chị em ruột để giảm nguy cơ bị lợi dụng. Dự thảo cũng đặt yêu cầu tư vấn độc lập, bảo đảm trẻ được cung cấp đầy đủ thông tin và tự nguyện; nếu trẻ phản đối hoặc rút lại sự đồng ý ở bất kỳ thời điểm nào, ý kiến đó phải được tôn trọng.
Sau khi qua đời: nguyện vọng của trẻ và gia đình đều có ý nghĩa
Hiến sau khi chết là một tình huống khác với hiến mô khi còn sống. Theo dự thảo, việc lấy mô, bộ phận cơ thể từ người dưới 18 tuổi chỉ có thể xem xét sau khi người đó được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy trình chuyên môn, đồng thời đáp ứng điều kiện về nguyện vọng và sự đồng ý của người đại diện. Việc đăng ký trước vì thế có ý nghĩa ghi nhận ý chí, nhưng không tự thay thế các điều kiện cần thiết tại thời điểm lấy.
Với trường hợp người chết não, yêu cầu đồng thuận hiến tạng còn đặt trọng trách rõ ràng lên gia đình: theo PGS.TS Dương Đức Hùng, điều kiện tiên quyết để lấy tạng là gia đình đồng ý bằng văn bản, chứ không chỉ dựa vào thẻ đăng ký hay nguyện vọng đã bày tỏ khi còn sống. Nguyện vọng của người hiến có thể giúp gia đình hiểu và tôn trọng di nguyện, nhưng không xóa bỏ yêu cầu đồng thuận bằng văn bản.
Cách phân định này hợp lý: nhu cầu ghép tạng không thể là lý do để hạ thấp hàng rào bảo vệ trẻ em. Một đề xuất đăng ký nguyện vọng cần được đọc đúng phạm vi; nó không đồng nghĩa trẻ được lấy tạng khi còn sống, còn hiến mô tái sinh chỉ được xem xét trong giới hạn chặt chẽ.
Kết luận: cần đọc đúng từng hình thức hiến
Câu trả lời ngắn gọn là người dưới 18 tuổi không được lấy bộ phận cơ thể khi còn sống. Dự thảo chỉ mở hướng nghiên cứu cho một số trường hợp hiến mô tái sinh, có giới hạn về tuổi, người nhận và điều kiện bảo vệ; trẻ dưới 15 tuổi còn có thể bị giới hạn phạm vi hơn nữa theo phương án đang được nghiên cứu. Với việc hiến sau khi chết, cần đáp ứng quy trình xác định chết não hoặc chết tuần hoàn và yêu cầu đồng ý theo quy định, trong đó lấy tạng từ người chết não cần văn bản đồng thuận của gia đình. Phân biệt ba việc—đăng ký nguyện vọng, hiến khi còn sống và hiến sau khi qua đời—là cách tránh hiểu nhầm rằng trẻ đã đăng ký thì đương nhiên đủ điều kiện hiến.
