Đăng ký nguyện vọng không đồng nghĩa đủ điều kiện hiến
Hiến tạng ở người dưới 18 tuổi là việc đăng ký nguyện vọng hoặc hiến mô, bộ phận cơ thể theo những điều kiện pháp lý và y khoa riêng, nhằm bảo vệ trẻ trước khi quyết định được thực hiện. Đây là ranh giới cần nói rõ giữa quyền bày tỏ mong muốn và quyền được bảo vệ khỏi một lựa chọn vượt quá khả năng tự quyết.
Ngày 27/10, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết dự án luật sửa đổi vẫn đang tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, trước khi chuẩn bị các bước trình Quốc hội xem xét. Dự thảo được thảo luận trong bối cảnh luật hiện hành đã triển khai 20 năm, còn khoa học và kỹ thuật ghép tạng thay đổi; đồng thời, dư luận tranh luận về đề xuất liên quan đến hiến mô, tạng ở trẻ em và việc lấy ý kiến trẻ từ 7 đến dưới 18 tuổi.
Bộ Y tế khẳng định đăng ký nguyện vọng hiến không đồng nghĩa người dưới 18 tuổi đủ điều kiện hiến khi còn sống. Theo dự thảo, người dưới 18 tuổi có thể đăng ký khi người đại diện đồng ý bằng văn bản, nhưng việc lấy mô, bộ phận cơ thể vẫn phải đáp ứng các điều kiện riêng tại thời điểm thực hiện. Thận trọng ở đây không phải phủ nhận giá trị của lòng nhân ái; đó là cách ngăn một lá đơn đăng ký bị hiểu thành sự cho phép hiến vô điều kiện.
Nhu cầu điều trị không thể lấn át quyền lợi của trẻ
Lý do thúc đẩy sửa luật rất cụ thể: trẻ em cũng nằm trong danh sách chờ ghép, nhưng nhu cầu cấp bách không thể là căn cứ để giảm chuẩn bảo vệ người hiến nhỏ tuổi. Theo số liệu được công bố, nhu cầu ghép gan ở trẻ em khoảng 55 ca mỗi năm, ghép thận 60 ca; danh sách chờ ghép gan có tới 200 trường hợp. Bệnh viện Nhi Trung ương ước tính nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu hiện mới đáp ứng khoảng 30%, một phần do pháp luật chưa cho phép hiến ở người dưới 18 tuổi.
Những con số ấy cho thấy sự thiếu hụt cơ hội điều trị là có thật, nhưng không biến trẻ thành nguồn hiến mặc định. Bộ trưởng Đào Hồng Lan nhấn mạnh quy định phải được xem xét thận trọng vì liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích và khả năng nhận thức của trẻ. Người trưởng thành cũng không bị ép buộc hiến; vì vậy, trẻ em càng cần được bảo vệ khỏi áp lực từ gia đình, cộng đồng hay cảm giác phải cứu người thân bằng mọi giá.
Dự thảo nêu hướng giới hạn hiến khi còn sống ở người dưới 18 tuổi vào mô tái sinh, cụ thể là tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Phạm vi dự kiến còn phân biệt theo độ tuổi và quan hệ gia đình; người hiến phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, có sự đồng ý của chính trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ. Đó là hàng rào cần thiết, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc trẻ có thể từ chối mà không bị gây sức ép.
Thẻ đăng ký không thay thế đồng thuận gia đình
Một thông tin lan truyền trên mạng xã hội ngày 30/10 cho rằng chỉ cần số căn cước công dân và họ tên là đăng ký hiến mô, tạng thành công, khiến nhiều người băn khoăn về quy trình. Cần phân biệt rõ đăng ký hiến tạng là ghi nhận nguyện vọng, không phải lệnh tự động cho phép lấy tạng.
PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, cho biết lấy tạng từ người chết não đòi hỏi văn bản đồng thuận của gia đình, không chỉ dựa vào thẻ đăng ký hay nguyện vọng của người đó khi còn sống. Nguyện vọng đã ghi nhận có thể giúp gia đình hiểu và tôn trọng di nguyện, nhưng đồng thuận gia đình vẫn là điều kiện thực tế quan trọng theo thông tin được bệnh viện nêu. Vì thế, người đăng ký nên trao đổi trước với người thân thay vì cho rằng tấm thẻ tự nó quyết định mọi việc.
Đến nay, khoảng 170.000 người đã đăng ký hiến tạng sau khi qua đời; một người chết não hiến tạng có thể cứu sống 8–10 người. Tỷ lệ hiến từ người chết não tăng từ dưới 5% trước năm 2023 lên 12,9% năm 2024 và 18,9% năm 2025. Những kết quả ấy củng cố giá trị của hiến tặng, nhưng cũng nhắc rằng quy trình cần minh bạch để niềm tin không bị tổn hại.
Luật cần mở cơ hội, nhưng đặt trẻ em ở vị trí được bảo vệ
Tranh luận về hiến tạng trẻ em không nên bị đẩy thành lựa chọn giữa cứu người bệnh và bảo vệ trẻ. Chính sách tốt phải theo đuổi cả hai mục tiêu: tạo thêm cơ hội ghép cho người đang chờ, đồng thời đặt giới hạn rõ ràng về loại mô được hiến, người nhận, điều kiện sức khỏe, tư vấn độc lập và sự đồng thuận.
Với hiến tạng dưới 18 tuổi sau khi qua đời, dự thảo đề cập việc chỉ lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi có xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy trình chuyên môn, đồng thời cần có đăng ký hoặc nguyện vọng và sự đồng ý của người đại diện. Bộ Y tế cũng cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất thu hẹp phạm vi hiến trong một số nội dung. Các chi tiết này cần được giải thích rành mạch để công chúng không nhầm đăng ký với sự cho phép lấy tạng.
Dự án luật còn đang tiếp thu ý kiến trước khi trình Quốc hội xem xét. Đó là cơ hội để hoàn thiện cơ chế đồng thuận gia đình, bảo đảm tiếng nói của trẻ phù hợp với độ tuổi và ngăn mọi hình thức ép buộc. Lòng nhân ái chỉ có ý nghĩa trọn vẹn khi người hiến được bảo vệ. Vì vậy, với trẻ em, nguyên tắc phải là mở rộng cơ hội cứu sống người bệnh nhưng không đánh đổi quyền lợi, sự an toàn và phẩm giá của chính trẻ.
