Từ tuyển từng môn sang tuyển theo lĩnh vực
Tuyển sinh trường chuyên theo khối là cách tuyển học sinh vào các nhóm lĩnh vực rộng thay vì phân lớp và chọn chỉ tiêu riêng ngay từ đầu theo từng môn học chuyên sâu. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo chuyển tuyển sinh lớp 10 trường THPT chuyên sang ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ; mô hình dự kiến áp dụng từ năm học 2027–2028. Đây không chỉ là thay đổi cách thi vào lớp 10 mà còn là lựa chọn về cách trường chuyên nhận diện tài năng. Khối Khoa học tự nhiên gồm Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học và Tin học; khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn, Lịch sử và Địa lí; khối Ngoại ngữ được tổ chức theo ngoại ngữ thí sinh đăng ký. Định hướng này có lý: học sinh cần nền tảng rộng để kết nối kiến thức, thay vì bị đóng khung quá sớm vào một môn.
Cách thi dự kiến cũng phản ánh hướng tiếp cận đó. Thí sinh khối Khoa học tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ đăng ký. Bài nâng cao và bài ngoại ngữ được tính hệ số tối thiểu 2, các bài còn lại hệ số 1. Tuy nhiên, điểm chuẩn chung cho mỗi khối, không chia chỉ tiêu theo từng môn chuyên, khiến cách tuyển mới không thể chỉ được đánh giá bằng mục tiêu liên ngành: nó còn phải chứng minh rằng học sinh có năng lực khác nhau vẫn được nhìn nhận công bằng.

Có thời gian khám phá trước khi chọn môn chuyên
Điểm đáng giá nhất của dự thảo là học sinh không phải chốt môn học chuyên sâu ngay khi trúng tuyển. Trong học kì I lớp 10, các em được làm quen với những lĩnh vực khác nhau, tham gia dự án nhập môn và nhận tư vấn để định hình mối quan tâm, năng lực. Đây là khoảng đệm cần thiết: lựa chọn ở tuổi 15 đôi khi chịu ảnh hưởng từ luyện thi, kỳ vọng gia đình hoặc hiểu biết còn hạn chế về ngành học, chứ chưa chắc phản ánh sở trường lâu dài.
Cuối học kì I, học sinh chọn thêm hai môn trong khối để học chuyên sâu, bên cạnh môn bắt buộc của khối: Toán với Khoa học tự nhiên, Ngữ văn với Khoa học xã hội, hoặc ngoại ngữ trúng tuyển với khối Ngoại ngữ. Từ học kì II, các em bắt đầu học chuyên đề định hướng; từ lớp 11, việc học nâng cao ổn định theo môn đã chọn. Học sinh còn có thể được xem xét đổi môn chuyên sâu vào cuối lớp 10 hoặc lớp 11, dựa trên tư vấn, đánh giá năng lực và sự đồng ý của cha mẹ. Nếu được triển khai có chất lượng, lộ trình này biến trải nghiệm thành căn cứ chọn môn, chứ không phải một học kì trì hoãn quyết định.
Mở rộng tư duy không nên làm mờ năng khiếu nổi bật
Mục tiêu xây nền tảng kiến thức rộng và tư duy liên ngành là hợp lý; dự thảo còn đặt yêu cầu mỗi học sinh tham gia ít nhất một dự án học tập liên môn, liên ngành theo nhóm từ học kì II lớp 10. Nhưng tuyển theo khối với điểm chuẩn chung cũng có thể khiến năng lực đơn môn bị lu mờ. Ở khối Khoa học tự nhiên, học sinh đặc biệt giỏi Hóa học, Sinh học, Vật lí hoặc Tin học nhưng không nổi bật ở Toán nâng cao có thể chịu bất lợi khi Toán được nhân hệ số. Tương tự, học sinh có thế mạnh riêng về Lịch sử hay Địa lí không nhất thiết đạt kết quả tương xứng ở Ngữ văn nâng cao. Đây không phải bằng chứng rằng các em sẽ mất cơ hội, nhưng là rủi ro cần được đánh giá trước khi chốt cách tuyển.
Vì vậy, cơ quan soạn thảo cần công khai cách xây dựng đề, trọng số và tiêu chí đánh giá tác động; các trường cũng cần có tư vấn thật sự hữu ích để lựa chọn môn sau khi trúng tuyển dựa trên năng lực, không chỉ dựa vào điểm số tổng hợp. Cần theo dõi liệu học sinh giỏi từng môn có được chọn vào đúng hướng chuyên sâu hay bị loại từ vòng tuyển sinh vì điểm ở môn khác. Đổi mới chỉ thuyết phục khi mở rộng cơ hội học tập mà không biến nền tảng liên ngành thành một thước đo duy nhất.
Lộ trình áp dụng cần đi cùng bảo đảm công bằng
Theo dự thảo, mô hình mới dự kiến bắt đầu từ năm học 2027–2028; trường chưa bảo đảm điều kiện cần thiết có thể áp dụng từ năm học 2028–2029. Học sinh đã trúng tuyển và đang học tại trường chuyên trước khi thông tư có hiệu lực sẽ tiếp tục theo lớp chuyên và chương trình đã tuyển đến khi hoàn thành cấp học. Lộ trình chuyển tiếp này cần thiết, nhưng thời gian chuẩn bị cũng nên được dùng để thử nghiệm cách đánh giá và lắng nghe phản hồi từ học sinh, giáo viên, phụ huynh.
Ba khối có thể giúp trường chuyên phát hiện học sinh có khả năng kết nối kiến thức và cho các em thêm thời gian hiểu mình trước khi chọn môn. Song thành công không nằm ở việc gom các môn thành nhóm, mà ở chỗ vừa nuôi dưỡng năng lực rộng vừa không bỏ sót tài năng khác biệt. Kết luận cần rõ ràng: hãy mở rộng cách học, nhưng đừng thu hẹp cánh cửa dành cho học sinh thực sự nổi trội ở một môn.






