Đổi mới đúng hướng, nhưng không thể chỉ đổi cấu trúc bài thi
Tuyển sinh trường chuyên là quá trình lựa chọn học sinh có năng lực nổi trội để học tập chuyên sâu, đồng thời tạo điều kiện phát triển năng khiếu mà không đánh mất nền tảng kiến thức rộng. Dự thảo quy chế trường chuyên đề xuất chuyển từ thi riêng từng môn sang tuyển sinh theo ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ.
Đề xuất này nhắm vào một vấn đề có thật: nhiều năm qua, không ít học sinh bắt đầu dồn sức ôn chuyên Toán, Văn hay Anh từ tuổi 13–14, khiến kiến thức các môn khác mất cân đối. Vì thế, đánh giá năng lực tổng hợp và đọc hiểu có lý do chính đáng, phù hợp với định hướng phát triển năng lực của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Nhưng mục tiêu giảm học lệch không tự động đạt được chỉ bằng cách gộp môn thi. Nếu phương án mới chỉ mở rộng phạm vi phải luyện mà không giảm áp lực, cải cách sẽ đổi hình thức chứ chưa chạm vào nguyên nhân.
Điểm số chung có thể che khuất năng khiếu riêng
Theo phương án dự thảo, khối Khoa học tự nhiên gồm Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội. Khối Ngoại ngữ gồm Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ học sinh đăng ký; các bài nâng cao và ngoại ngữ có hệ số tối thiểu 2, các bài còn lại hệ số 1.
Cấu trúc ấy vẫn có thể bất lợi cho học sinh có năng khiếu học sinh thể hiện tập trung ở một môn. Thầy Nguyễn Văn Thuỳ cảnh báo điểm chuẩn chung toàn khối có nguy cơ đánh đồng học lực đồng đều với năng khiếu chuyên biệt. Một em xuất sắc về Toán nhưng không nổi trội ở các môn khác, hay có năng lực đặc biệt về Sinh học, Tin học, Lịch sử hoặc Địa lý, có thể không được bài thi tổng hợp nhận diện đúng. Bài đọc hiểu liên môn cũng khó thay thế đánh giá chuyên sâu như tư duy thuật toán, thực nghiệm và giải quyết vấn đề. Trường chuyên không nên chọn người học chỉ vì các em giỏi đều; nhiệm vụ cốt lõi vẫn là phát hiện và bồi dưỡng tài năng nổi trội.
Lộ trình chuyển đổi phải bảo vệ học sinh và trường học
Thay đổi đột ngột cũng đặt học sinh lớp 9 trước nguy cơ phải xoay lại kế hoạch ôn luyện trong thời gian ngắn, gây hoang mang và áp lực. Dự thảo nêu phương án áp dụng từ năm học 2027–2028 tại trường đủ điều kiện; trường chưa đáp ứng yêu cầu có thể tiếp tục theo quy định hiện hành đến năm học 2028–2029. Đây là bước chuyển tiếp cần được làm rõ, nhất là với học sinh đang chuẩn bị dự tuyển và đã chọn hướng ôn tập.
Khâu tổ chức cũng không thể xem nhẹ. Nếu chưa xác định chỉ tiêu theo từng môn từ đầu, học sinh có thể dồn vào một số môn, làm lệch nhu cầu giáo viên và cơ sở vật chất. Việc lựa chọn môn chuyên sâu sau khi vào lớp 10 còn có thể buộc trường điều chỉnh lớp, phòng học và thời khóa biểu. Bộ cho biết sẽ tiếp tục đánh giá tác động, xem xét mức độ chuẩn bị của học sinh và điều kiện tổ chức trước khả năng áp dụng trong kỳ tuyển sinh năm 2027. Đồng thời, cơ quan này dự kiến tiếp thu góp ý để hoàn thiện bài thi, cách tính điểm và cơ chế phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu.
Cải cách nên đo bằng cơ hội được phát hiện
Tuyển sinh theo khối có thể giúp học sinh duy trì nền tảng rộng hơn, nhưng không nên biến tính toàn diện thành điều kiện khiến tài năng đơn môn bị loại. Cần thử nghiệm và chuẩn hóa đề thi, kiểm tra khả năng phân hóa, công bằng giữa vùng miền, đồng thời công bố lộ trình đủ sớm để học sinh và trường chuẩn bị. Các góp ý cũng nhấn mạnh quyền tự chủ chuyên môn của trường và yêu cầu tránh xáo trộn hoạt động dạy học.
Đổi mới chỉ thuyết phục khi vừa giảm được cuộc đua luyện thi quá sớm, vừa giữ được con đường để học sinh có năng lực đặc biệt được nhận ra và bồi dưỡng. Vì vậy, nên đánh giá phương thức mới bằng tác động thực tế thay vì mặc định rằng thi liên môn sẽ công bằng hơn. Quy chế trường chuyên cần bảo vệ cả chất lượng chuyên sâu lẫn nền tảng rộng; nếu chưa chứng minh được hai mục tiêu ấy có thể đi cùng nhau, chuyển đổi phải có lộ trình thận trọng, không gây xáo trộn cho người học và nhà trường.






