Đổi cách tuyển sinh, chưa thể xem nhẹ quyền chọn môn
Tuyển sinh lớp chuyên theo khối là cách tuyển chọn và tổ chức học tập dựa trên các nhóm lĩnh vực rộng, thay cho việc tuyển riêng từng môn như Toán, Vật lý, Hóa học hay Lịch sử. Bộ GD-ĐT vừa công bố dự thảo quy chế trường chuyên để lấy ý kiến, đề xuất ba khối Khoa học Tự nhiên, Khoa học Xã hội và Ngoại ngữ thay cho mô hình chuyên theo môn hiện nay. Đây là một phần của yêu cầu đổi mới trường chuyên, trường năng khiếu để tập trung ươm tạo nhân tài và mở rộng các lớp STEM/STEAM. Hướng đi này có lý: học sinh 15 tuổi được thử sức rộng hơn trước khi chọn chuyên sâu. Nhưng đổi cấu trúc lớp không tự động tạo ra lựa chọn tốt hơn. Nếu tuyển sinh, phân lớp và phân bổ thời gian học không được thiết kế cẩn thận, mô hình mới có thể làm giảm cơ hội của chính những em mà trường chuyên cần phát hiện.
Theo dự thảo, mỗi khối có một phương thức thi và một điểm chuẩn chung, không xác định chỉ tiêu tuyển sinh riêng theo từng môn chuyên. Cách này có thể tạo nền tảng liên môn, nhưng cũng khiến quyền theo đuổi sở trường đơn môn phụ thuộc vào cách xây dựng bài thi và cách trường phân công học chuyên sâu sau khi trúng tuyển.

Bộ nói không phải học chuyên sâu mọi môn, nhưng lộ trình vẫn đáng bàn
Bộ GD-ĐT khẳng định thi chuyên theo khối không đồng nghĩa học sinh phải học chuyên sâu tất cả môn trong khối. Theo dự thảo, các em được tư vấn và đăng ký môn chuyên sâu vào cuối học kỳ I lớp 10; học chuyên đề định hướng từ học kỳ II, rồi học chuyên sâu theo môn đã chọn từ lớp 11. Học sinh cũng có thể được xem xét điều chỉnh lựa chọn khi năng lực, sở thích hoặc định hướng thay đổi. Đây là lời giải cần thiết cho nỗi lo phải ôm nhiều môn chuyên, nhưng chưa xóa hết băn khoăn về quyền lựa chọn: nếu số suất ở môn yêu thích có hạn, học sinh có thể phải cạnh tranh ngay trong trường sau khi đã trúng tuyển.
Giáo viên cảnh báo học sinh đã xác định đam mê từ lớp 8-9 vẫn phải trải qua khoảng năm tháng học thăm dò, có thể kéo dài thời gian chờ đợi và làm mất giai đoạn thuận lợi để đào sâu kiến thức. Việc cạnh tranh để giành suất học môn chuyên sâu còn có thể khiến các em bất an. Vì vậy, khâu tư vấn không thể chỉ là thủ tục: trường cần công khai tiêu chí phân môn, phương án khi học sinh vượt chỉ tiêu và cơ chế điều chỉnh lựa chọn. Nếu chưa có những bảo đảm ấy, quyền chọn môn trên giấy chưa chắc trở thành quyền lựa chọn thực tế.

Điểm chung có thể làm mờ sở trường nổi trội
Lo ngại lớn nhất của các chuyên gia nằm ở cách cộng điểm. Khối Khoa học Tự nhiên dự kiến có Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học Xã hội có Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ có Toán, Ngữ văn và bài thi ngoại ngữ đăng ký. Các môn nâng cao hoặc bài thi ngoại ngữ có trọng số cao hơn, nhưng một điểm chuẩn chung vẫn có thể khiến điểm yếu ở phần khác lấn át năng lực xuất sắc ở một môn.
TS Trần Nam Dũng cảnh báo học sinh rất giỏi Vật lý, Hóa học hoặc Sinh học vẫn có thể mất cơ hội nếu điểm đánh giá chung của khối Khoa học Tự nhiên không đủ cao. Đây không phải phản đối việc đánh giá rộng hơn; đó là yêu cầu không đánh đồng năng lực liên môn với năng khiếu chuyên biệt. Bài thi nên ghi nhận tư duy, khả năng phát hiện vấn đề và cách tiếp cận riêng, kể cả khi thí sinh chưa hoàn thành trọn vẹn lời giải. Nếu mục tiêu là tìm nhân tài, điểm tổng hợp không nên trở thành cánh cửa duy nhất.

Cần chốt tiêu chí trước khi áp dụng
Những câu hỏi quan trọng vẫn chưa có đáp án cụ thể: một môn có thể bù đến đâu cho điểm thấp ở môn khác; trường nhận diện năng khiếu đơn môn bằng bài thi, hồ sơ hay quá trình học; và tiêu chí phân bổ suất học chuyên sâu sẽ được công khai thế nào? Bộ cho biết sẽ tiếp thu góp ý để hoàn thiện cấu trúc bài thi, cách tính điểm, phương thức tuyển chọn và cơ chế phát hiện năng khiếu trong quá trình học. Đây là cam kết đúng hướng, nhưng cần được chuyển thành quy định đủ rõ để học sinh và phụ huynh biết mình được đánh giá ra sao.
Dự thảo dự kiến trường đủ điều kiện có thể triển khai từ năm học 2027-2028, còn trường chưa bảo đảm điều kiện áp dụng từ năm học 2028-2029. Khoảng chuẩn bị ấy nên được dùng để thử nghiệm cách chấm, kiểm tra nguy cơ điểm chung loại mất học sinh có năng khiếu đơn môn và ban hành chương trình nâng cao, nội dung chuyên sâu đủ sớm. Kết luận cần rõ: thi theo khối chỉ đáng ủng hộ nếu mở rộng cơ hội mà không buộc học sinh phải giỏi đều mới được công nhận có năng khiếu. Trường chuyên cần tuyển được nhiều kiểu tài năng, không chỉ những em hợp với một công thức điểm.







