Lợi thế địa phương cần được biến thành hàng hóa có thị trường
Sản phẩm OCOP là hàng hóa đặc trưng do hộ dân, hợp tác xã và các chủ thể địa phương phát triển từ nguyên liệu, tri thức sản xuất và điều kiện riêng của vùng, sau đó được chuẩn hóa để tăng giá trị và tiếp cận thị trường. Điểm đáng chú ý của chương trình không nằm ở danh hiệu, mà ở khả năng giúp người sản xuất thoát khỏi lối làm nhỏ lẻ, phụ thuộc mùa vụ và đầu ra bấp bênh. Ở Yên Bài, ông Nguyễn Văn Lập từng chủ yếu trồng bưởi Diễn, thu hoạch tập trung nên dễ gặp cảnh cung vượt cầu, giá giảm. Khoảng năm 2014, ông thử ghép 80 cây bưởi Tam Vân lên gốc bưởi Diễn, rồi bổ sung nhiều giống khác để kéo dài mùa thu hoạch và đa dạng sản phẩm. Bưởi Tam Vân được công nhận OCOP 3 sao, nhưng bài học kinh tế hộ ở đây rộng hơn: chứng nhận chỉ có ý nghĩa khi đi cùng lựa chọn giống, kỹ thuật chăm sóc và cách bán hàng phù hợp.
Ba sản phẩm Thạch Hà được công nhận OCOP 3 sao
Tại Thạch Hà, Hội đồng đánh giá, phân hạng cấp huyện công nhận ba sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao: Rượu nếp cái Hà Mai của hộ kinh doanh Trần Công Hà ở xã Thạch Sơn, cùng Giò lắt Thành Duẫn và Giò lụa Thành Duẫn của hộ kinh doanh Nguyễn Hữu Duẫn ở xã Lưu Vĩnh Sơn. Đây là kết quả thẩm định trong đợt hai năm 2024, theo kế hoạch OCOP của huyện. Rượu Hà Mai dựa trên gạo nếp và men rượu truyền thống; cơ sở dùng bếp điện, xử lý nước thải và tận dụng cơm ủ sau nấu rượu làm thức ăn chăn nuôi. Hai sản phẩm giò được chế biến từ thịt, nước mắm, gia vị và lá chuối tươi sạch, đồng thời áp dụng công nghệ trong sản xuất. Hồ sơ được xem xét về nguồn nguyên liệu, liên kết, công bố chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Những yêu cầu ấy cho thấy OCOP không nên là cuộc chạy đua làm nhãn: muốn giữ niềm tin, cơ sở phải duy trì chất lượng và quy trình sau khi được xếp hạng.
Có chứng nhận là một chuyện, bán được hàng là chuyện khác
Dữ liệu tiêu thụ tại Thạch Hà cho thấy sản phẩm đã có hoạt động kinh doanh cụ thể, nhưng chưa đủ để kết luận danh hiệu OCOP tự động tạo ra tăng trưởng. Tính đến cuối tháng 8/2024, Rượu nếp cái Hà Mai đạt sản lượng 6.720 lít, doanh thu dự kiến 654 triệu đồng; hai sản phẩm giò Thành Duẫn có doanh thu dự kiến hơn 800 triệu đồng. Giò được bán tại hội chợ nông sản và xuất đi khắp tỉnh, một tín hiệu về độ phủ, nhưng vẫn cần thêm thông tin về khách hàng quay lại, lợi nhuận và biến động doanh số trước, sau khi được công nhận. Ở các mô hình khác, con đường tìm khách đa dạng hơn. Gia đình ông Lập bán bưởi qua thương lái, khách quen, hội chợ, mạng xã hội và sàn thương mại điện tử; trên diện tích hơn 7.000 m² với gần 300 cây, doanh thu hằng năm đạt 350–400 triệu đồng. Hợp tác xã Khánh Lâm có gần 20.000 đơn hàng qua sàn và cung ứng khoảng 6.000 lít dầu mỗi tháng. Những con số này minh họa khả năng tiếp cận thị trường, nhưng không nên đánh đồng doanh thu với thu nhập ròng của người sản xuất.
OCOP cần nối tiếp bằng hỗ trợ bán hàng và minh bạch tác động
OCOP có thể giúp kinh tế hộ và hợp tác xã nâng chuẩn sản xuất, hoàn thiện bao bì, truy xuất nguồn gốc và tham gia hoạt động quảng bá. Tuy nhiên, hỗ trợ chỉ phát huy tác dụng khi đi tiếp đến kết nối cung cầu, thương mại điện tử và hợp đồng tiêu thụ ổn định. Hà Nội đã có 3.544 sản phẩm được đánh giá, phân hạng từ năm 2019; quy mô ấy cho thấy sức lan tỏa, nhưng số lượng sản phẩm không tự trả lời câu hỏi người làm ra chúng có bán đều và sống tốt hơn hay không. Hợp tác xã Khánh Lâm đang chuẩn bị nâng hạng từ 3 sao lên 4 sao trong năm 2026, hướng tới 5 sao vào năm 2028, đồng thời dự kiến mở rộng bán trực tuyến, tìm đường vào siêu thị và tiếp cận thị trường nước ngoài. Đây là hướng đi đáng theo dõi, song thước đo nên là đơn hàng lặp lại, giá trị giữ lại cho hộ sản xuất và khả năng duy trì tiêu chuẩn. Danh hiệu mở cửa; chất lượng, kênh bán và dữ liệu tác động mới quyết định cánh cửa ấy có đem lại sinh kế bền vững hay không.
