Một chương trình quốc gia, nhiều lựa chọn của đại học
Đào tạo nhân lực chất lượng cao theo chuẩn quốc tế là việc thiết kế chương trình đại học và sau đại học có đầu ra, phương pháp giảng dạy và năng lực người học tiệm cận chuẩn mực quốc tế, đồng thời đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước. Ngày 5/11, Bộ GD-ĐT tổ chức tọa đàm tại Đại học Bách khoa Hà Nội để lấy ý kiến về dự thảo chương trình giai đoạn 2026-2035; đại diện các cơ sở giáo dục đại học tham dự, với Phó Vụ trưởng Đặng Văn Huấn và Phó Giám đốc Vũ Văn Yêm đồng chủ trì. Điểm đáng chú ý không phải là một khuôn chương trình áp cho mọi trường, mà là hướng đi để mỗi trường chọn ngành phù hợp với thế mạnh, rồi được đánh giá theo khung chung. Cách tiếp cận này có thể kết hợp tính nhất quán quốc gia với sự chủ động của đại học—miễn là quyền lựa chọn đi cùng trách nhiệm về chất lượng và kết quả.
Lý do cần bắt đầu từ bây giờ khá rõ: dự thảo nhắm tới hệ thống chương trình có chất lượng tương đương các chương trình quốc tế, tập trung vào lĩnh vực quan trọng với khoa học, công nghệ và kinh tế - xã hội trong giai đoạn 2026-2035. Cạnh tranh quốc tế gia tăng cũng đòi hỏi đại học có chiến lược rõ ràng và đổi mới cách phát triển. Định hướng này phù hợp với yêu cầu chuyển các chủ trương về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục thành cơ chế thực thi, gắn tự chủ với trách nhiệm giải trình, chất lượng đào tạo và kết quả nghiên cứu.
Khung tiêu chí phải đo được năng lực thật
Phần có thể quyết định giá trị thực chất của đề án là Khung tiêu chí quốc gia gồm 13 nhóm tiêu chí, chia thành năm mức đáp ứng từ M0 đến M4. Theo định hướng được nêu tại tọa đàm, đánh giá cần dựa trên kết quả có thể kiểm chứng: người học đạt chuẩn đầu ra đến đâu, được đo bằng phương pháp nào và dữ liệu có được theo dõi qua các khóa hay không. Đây là lựa chọn đúng, bởi nhãn “chuẩn đào tạo quốc tế” không có nhiều ý nghĩa nếu thiếu bằng chứng về năng lực đầu ra. Dự thảo đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 60% chương trình tham gia vừa đáp ứng khung quốc gia vừa được tổ chức kiểm định quốc tế uy tín công nhận; đến năm 2035, tỷ lệ này là ít nhất 80%. Con số tham vọng chỉ đáng tin khi tiêu chí rõ ràng và việc công nhận không biến thành cuộc chạy đua hồ sơ.
Một thước đo có ích cũng phải giúp trường biết cần nâng cấp điều gì, thay vì chỉ xếp hạng đạt hay không đạt. Các đại biểu quan tâm tới việc phát hiện, bồi dưỡng người học có năng lực nổi trội và xây dựng đội ngũ có thể nghiên cứu chuyên sâu, tạo tri thức mới, giải quyết vấn đề phức hợp. Với người học, điều này có thể chuyển thành cơ hội tiếp cận đào tạo chuyên sâu và năng lực nghiên cứu tốt hơn; với trường, đó là yêu cầu đầu tư vào giảng viên, chuyên gia, phòng thí nghiệm và hạ tầng phục vụ học tập, nghiên cứu. Tự chủ chương trình vì thế cần đi cùng năng lực thực hiện, không chỉ quyền đặt tên hay tuyển sinh.
Tập trung vào ngành chiến lược, tránh mở rộng dàn trải
Dự thảo gom nhu cầu đào tạo vào bốn nhóm: công nghệ số, điện tử, bán dẫn, robot và tự động hóa; công nghệ sinh học, môi trường, năng lượng và vật liệu tiên tiến; khoa học cơ bản, công nghệ lượng tử cùng các lĩnh vực phục vụ không gian, biển và hạ tầng chiến lược; cuối cùng là quản trị thông minh. Mục tiêu là khoảng 50.000 người học đến năm 2030 và 100.000 đến năm 2035, ở các trình độ đại học, thạc sĩ và tiến sĩ. Nhóm công nghệ số, điện tử, bán dẫn và robot dự kiến chiếm quy mô lớn nhất: khoảng 25.000 người học vào năm 2030, tăng lên 50.000 vào năm 2035. Quy mô này cho thấy tham vọng, nhưng số lượng không thể thay thế chất lượng: mỗi lĩnh vực có xuất phát điểm và nhu cầu nhân lực khác nhau, nên không thể phân bổ nguồn lực theo một công thức đồng loạt.
Đại học cần được chọn chương trình theo thế mạnh và chiến lược riêng; ngành đã có nền tảng nên ưu tiên chuyên sâu, gắn với công nghệ mới, còn lĩnh vực thiếu năng lực đào tạo cần hỗ trợ đủ mạnh để hình thành nền tảng. Đó là cách tránh dàn trải và biến ngành chiến lược thành ưu tiên có điều kiện rõ ràng. Tọa đàm cũng ghi nhận yêu cầu tạo động lực để trường tham gia, đồng thời cân nhắc hỗ trợ nhà nước cho những lĩnh vực thiết yếu nhưng năng lực đào tạo còn yếu. Về lâu dài, phát triển nhân tài cần được xem là khoản đầu tư vào năng lực của hệ sinh thái quốc gia, không chỉ là hỗ trợ riêng lẻ cho một số cá nhân.
Thước đo cuối cùng là năng lực triển khai
Nguồn lực dự kiến được huy động từ ngân sách nhà nước, đại học, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các nguồn hợp pháp khác; phần hỗ trợ của Nhà nước được định hướng tập trung, gắn với điều kiện thực hiện và kết quả cụ thể để tránh đầu tư dàn trải. Đây là nguyên tắc cần thiết, nhưng cũng là nơi đề án sẽ được kiểm chứng: trường có đội ngũ giảng viên đủ sức dạy chuyên sâu không, doanh nghiệp và viện nghiên cứu có tham gia tạo môi trường thực hành không, và kết quả có được theo dõi đến từng khóa học không? Bộ GD-ĐT cho biết ban soạn thảo sẽ tiếp thu ý kiến để rà soát, hoàn thiện dự thảo; các cơ sở đại học được đề nghị tiếp tục nghiên cứu và gửi góp ý sau tọa đàm.
Đề án có hướng đi đáng ủng hộ vì đặt chuẩn đầu ra, kiểm định và lĩnh vực ưu tiên vào cùng một khung, đồng thời để trường lựa chọn theo năng lực. Tuy nhiên, tham vọng 100.000 người học chỉ có ý nghĩa nếu chất lượng không bị hy sinh để chạy theo quy mô. Thành công sẽ phụ thuộc vào đầu tư dài hạn, giảng viên và hạ tầng phù hợp, cùng cơ chế đánh giá thực chất. Nói cách khác, chuẩn quốc tế không phải danh hiệu gắn lên chương trình; đó phải là năng lực mà người học chứng minh được sau đào tạo.
