Khoảng trống vốn là thách thức lớn nhất
Đầu tư hạ tầng ASEAN là dòng vốn dành cho các công trình và mạng lưới thiết yếu như điện, giao thông, viễn thông, y tế và cấp thoát nước, nhằm kết nối nền kinh tế, phục vụ đời sống và giúp khu vực chống chịu trước gián đoạn. ADB ước tính 11 quốc gia ASEAN cần khoảng 7,1 nghìn tỷ USD cho giai đoạn 2026–2040, tương đương 476 tỷ USD mỗi năm hay 8,7% GDP khu vực. Quy mô ấy không chỉ phản ánh tham vọng phát triển; nó phơi bày khoảng cách giữa nhu cầu và khả năng chi trả công. Ngân sách chính phủ hiện chỉ đáp ứng khoảng 45% tổng nhu cầu, để lại thiếu hụt 264 tỷ USD mỗi năm. Vì vậy, câu hỏi không còn là có cần xây dựng hay không, mà là chọn đúng dự án và mở rộng nguồn vốn ngoài ngân sách mà không đánh đổi hiệu quả.
Nhu cầu vốn ASEAN tăng cùng quy mô kinh tế, đô thị hóa, dịch chuyển cơ cấu sản xuất và dịch vụ, và tốc độ phổ cập kết nối số. Nhưng thời điểm triển khai cũng khó hơn: chi phí vay tăng làm các công trình tài trợ bằng nợ đắt đỏ, còn biến động thị trường khiến việc dự báo chi phí vốn kém chắc chắn. Điều đó khiến chất lượng chuẩn bị dự án và cách phân bổ rủi ro trở thành điều kiện để thu hút tư nhân, chứ không phải thủ tục phụ. Rót vốn theo phong trào có thể tạo thêm công trình nhưng chưa chắc tạo ra dịch vụ hữu ích. ADB cho biết định hướng hợp tác giai đoạn 2025–2028 sẽ tiếp tục hỗ trợ Việt Nam với các dự án hạ tầng quy mô lớn, đồng thời thúc đẩy khu vực tư nhân và nền kinh tế dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.
Điện và giao thông phải dẫn đầu, nhưng không thể tách rời
Hạ tầng năng lượng là ưu tiên số một về quy mô: điện cần khoảng 3,6 nghìn tỷ USD, tương đương một nửa tổng nhu cầu. Giao thông vận tải đứng kế tiếp với 2,5 nghìn tỷ USD; hai lĩnh vực cộng lại chiếm hơn 85% nhu cầu đầu tư. Tuy nhiên, ưu tiên điện không thể chỉ được hiểu là xây thêm nguồn phát. Truyền tải, lưu trữ và kết nối xuyên biên giới mới giúp điện đến được nơi cần, hỗ trợ năng lượng sạch và giảm rủi ro khi nguồn cung toàn cầu gián đoạn. Lưới điện ASEAN vì thế có ý nghĩa thực tế: chia sẻ điện năng có thể bổ sung tính linh hoạt cho các hệ thống quốc gia. Sáng kiến Lưới điện Liên Á của ADB, ra mắt vào tháng 5, hướng đến mở rộng thương mại điện xuyên biên giới trên nền tảng kết nối này.
Trong giao thông, đường bộ chiếm phần lớn nhu cầu, gần 2 nghìn tỷ USD; đường sắt và sân bay lại thuộc nhóm hạng mục tăng nhu cầu nhanh. Chỉ xây thêm đường sẽ không đủ nếu các tuyến không kết nối thành mạng lưới xuyên biên giới, cảng, sân bay và trung tâm sản xuất. Hạ tầng giao thông tích hợp có thể giảm thời gian và chi phí logistics, qua đó nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp ASEAN. Với Việt Nam, bài toán tương tự hiện ra khi nhu cầu điện tăng, đô thị hóa nhanh và nền kinh tế cần kết nối tốt hơn với chuỗi cung ứng khu vực. Lựa chọn hợp lý không phải đặt điện đối đầu với giao thông, mà phối hợp đầu tư để nhà máy có điện ổn định và hàng hóa tiếp cận thị trường nhanh, an toàn.
Hạ tầng số nhỏ hơn về vốn, lớn về tác động
Nhu cầu đầu tư hạ tầng số được ước tính 584 tỷ USD, dành cho mạng băng rộng, trung tâm dữ liệu và các kết nối khu vực. Con số này nhỏ hơn nhiều so với điện và giao thông, nhưng không nên khiến lĩnh vực số bị đẩy xuống thành phần phụ. Kết nối tốt hỗ trợ năng suất, dịch vụ và năng lực cạnh tranh, đồng thời giúp doanh nghiệp tham gia nền kinh tế số ASEAN. Sáng kiến Xa lộ số châu Á – Thái Bình Dương của ADB hướng tới tài trợ mạng cáp quang, cáp biển, điểm trao đổi lưu lượng Internet và trung tâm dữ liệu khu vực đến năm 2035. Bài toán là đầu tư số phải bổ sung cho hạ tầng vật lý: logistics được số hóa sẽ hữu ích hơn khi hàng hóa có tuyến vận tải đáng tin cậy, còn sản xuất thông minh cần nguồn điện ổn định.
Vì thế, khu vực nên nhìn ba trụ cột như một hệ thống: điện cung cấp năng lượng cho sản xuất và kết nối; giao thông đưa người và hàng hóa đến thị trường; hạ tầng số giúp các mạng lưới vận hành hiệu quả hơn. Phân bổ vốn theo tỷ trọng hiện tại là điểm xuất phát, không phải công thức cứng. Mỗi dự án cần được đánh giá theo nhu cầu thực, khả năng kết nối với mạng lưới khác và lợi ích lâu dài. Nếu chỉ theo đuổi quy mô vốn giải ngân, các nước có thể bỏ lỡ những khoản đầu tư nhỏ hơn nhưng tháo gỡ được nút thắt lớn.
Thành công phải đo bằng dịch vụ người dân nhận được
Khoảng thiếu hụt tài chính khiến đa dạng hóa nguồn vốn trở thành yêu cầu, nhưng huy động tư nhân không đồng nghĩa chuyển mọi rủi ro sang nhà đầu tư hoặc người sử dụng. Chính phủ cần chuẩn bị dự án minh bạch, phân bổ rủi ro hợp lý và bảo đảm lợi ích công; vốn tư nhân và hỗ trợ phát triển chỉ phát huy tác dụng khi đi vào công trình có thể vận hành, bảo trì và phục vụ lâu dài. Chi phí vay cao càng làm việc chọn dự án có chất lượng trở nên cấp bách. Với Việt Nam, bài toán chung của khu vực đặt ra yêu cầu phối hợp vốn công, tư nhân và các nguồn hỗ trợ, đồng thời tránh đầu tư rời rạc giữa điện, giao thông và kết nối số.
Thước đo cuối cùng không nên là số lượng hay giá trị công trình hoàn thành, mà là dịch vụ người dân thực sự nhận được: điện đáng tin cậy, đi lại nhanh và an toàn hơn, logistics rẻ hơn, kết nối số dễ tiếp cận, nước và vệ sinh ổn định, cơ sở y tế đủ trang thiết bị và nhân lực, cùng hạ tầng tiếp tục hoạt động khi xảy ra cú sốc. Đây là tiêu chuẩn giúp phân biệt đầu tư có ích với những dự án chỉ làm đẹp báo cáo. ASEAN cần vốn lớn, nhưng vốn tự nó không bảo đảm phát triển. Ưu tiên đúng phải là xây dựng các mạng lưới điện, giao thông và số liên kết với nhau, huy động thêm nguồn lực có trách nhiệm và đo kết quả bằng chất lượng dịch vụ. Đó mới là cách biến nhu cầu vốn thành lợi ích bền vững.
