Kim ngạch tăng chưa đồng nghĩa người trồng được lợi
Xuất khẩu nông sản là hoạt động đưa sản phẩm nông nghiệp ra thị trường nước ngoài, nhưng giá trị ghi nhận ở cửa khẩu không tự động trở thành thu nhập cao hơn cho người trực tiếp sản xuất. Trong 10 tháng, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt hơn 63 tỷ USD, tăng 8% so với cùng kỳ; rau quả, thủy sản và sản phẩm chăn nuôi đều tăng trưởng tích cực. Tuy vậy, con số tổng hợp này phản ánh doanh thu xuất khẩu, không cho biết phần giá trị đến tay nông hộ. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng nhận định tăng trưởng kim ngạch chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả tiêu thụ; giá xuất khẩu phục hồi ở một số mặt hàng nhưng chưa chuyển đều thành giá thu mua tại vùng nguyên liệu. Đây là khoảng cách cần nhìn thẳng: tăng trưởng của ngành không thể được xem là thành công trọn vẹn nếu lợi nhuận người sản xuất vẫn thấp.
Bức tranh xuất khẩu cũng không đồng đều giữa các mặt hàng. Rau quả đạt 8,32 tỷ USD, tăng 17,8%; thủy sản đạt 10,44 tỷ USD, tăng 11,7%; sản phẩm chăn nuôi tăng 25,1%. Nhưng cà phê tăng về lượng mà giá trị giảm 5%, trong bối cảnh giá xuất khẩu bình quân giảm 19,9%. Điều đó cho thấy kim ngạch có thể chịu tác động mạnh từ giá và cơ cấu hàng hóa, chứ không chỉ từ sức sản xuất. Khi người trồng không có khả năng giữ hàng hoặc tham gia khâu tạo giá trị cao hơn, đà tăng ở thị trường xuất khẩu chưa đủ để cải thiện sinh kế.
Thiếu kho và vốn buộc người sản xuất bán gấp
Điểm nghẽn bắt đầu ngay sau thu hoạch. Nông dân và hợp tác xã nhỏ thiếu vốn lưu động, kho chứa, kho sấy và khả năng chờ thời điểm bán thuận lợi, nên thường phải bán nhanh khi vào chính vụ. Khi nguồn cung đồng loạt dồn ra thị trường mà người sản xuất không thể lưu trữ, quyền quyết định giá nghiêng về phía người thu mua. Với hàng dễ hỏng, lựa chọn càng ít: bán sớm với mức giá đang có hoặc đối mặt nguy cơ mất chất lượng. Đây không phải vấn đề trừu tượng của chuỗi cung ứng; nó tác động trực tiếp đến khoản thu nhập của hộ gia đình và làm giảm lợi nhuận người sản xuất.
Tổn thất trong chuỗi cũng cho thấy giá trị bị hao hụt trước khi hàng đến người mua. Khảo sát được dẫn trong nguồn ghi nhận mức tổn thất 8,8% ở chuỗi tôm, 13,6% ở vải thiều, 9,2% ở cà phê và 13,9% ở lúa gạo. Với rau quả, thời điểm thu hoạch, sơ chế, đóng gói và vận chuyển đều ảnh hưởng đến tỷ lệ hư hỏng. Vì vậy, chỉ thúc đẩy sản lượng hay tìm thêm đơn hàng là chưa đủ. Nếu thiếu điều kiện giữ chất lượng và kéo dài thời gian bán, phần tăng thêm của giá trị xuất khẩu có thể không chảy ngược về vùng nguyên liệu.
Chế biến và logistics chưa giữ được giá trị tại vùng nguyên liệu
Chế biến nông sản và logistics nông sản lẽ ra phải giúp hàng hóa vượt qua mùa vụ, giảm hư hỏng và bán theo nhu cầu thị trường thay vì bán tháo lúc thu hoạch rộ. Nhưng năng lực chuỗi hiện còn thiếu mắt xích: cơ sở chế biến chỉ vận hành khoảng 60–80% công suất thiết kế, trong khi kho lạnh, trung tâm logistics dùng chung và công nghệ chế biến sâu chưa đáp ứng nhu cầu. Công suất chưa dùng hết song vẫn thiếu hạ tầng thiết yếu cho thấy vấn đề không chỉ là xây thêm nhà máy; còn cần tổ chức nguồn nguyên liệu, kết nối thu mua và bảo đảm cơ sở có thể hoạt động ổn định.
Liên kết lỏng lẻo giữa sản xuất, thu mua, chế biến và phân phối khiến doanh nghiệp khó dự trữ, điều tiết nguồn hàng; hợp đồng bao tiêu chưa bền vững, còn thông tin đơn hàng và lịch thu hoạch chưa được chia sẻ kịp thời. Khi nông hộ sản xuất phân tán và thiếu đầu mối phối hợp, nhà máy khó có nguồn cung đều, còn người trồng khó biết nên thu hoạch và bán lúc nào. Do đó, đầu tư bảo quản phải đi cùng hợp đồng đáng tin cậy, kế hoạch mùa vụ và hạ tầng vận chuyển lạnh. Nếu không, xuất khẩu có thể tiếp tục tăng trong khi người sản xuất vẫn gánh phần lớn rủi ro và thất thoát.
Muốn tăng trưởng có ý nghĩa, phải giữ lại giá trị cho người làm ra nông sản
Hướng xử lý cần chuyển trọng tâm từ chạy theo kim ngạch sang nâng phần giá trị được giữ lại ở khâu sản xuất. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết thời gian tới sẽ tiếp tục hoàn thiện chính sách thúc đẩy nông nghiệp công nghệ cao, nâng tỷ lệ cơ giới hóa và chế biến sâu; đồng thời phát triển nông nghiệp xanh, sinh thái, tuần hoàn, hệ thống logistics và năng lực lưu thông hàng hóa. Đây là những định hướng cần được triển khai gắn với nhu cầu cụ thể của hợp tác xã và hộ sản xuất: kho dùng chung, sơ chế gần vùng nguyên liệu, vận chuyển lạnh và thông tin thị trường đến đúng thời điểm.
Thành công không nên chỉ được đo bằng giá trị hàng xuất khẩu hay số thị trường mở thêm. Cần nhìn cả mức độ giảm tổn thất, khả năng bán hàng theo kế hoạch và mức giá thu mua thực tế tại vùng nguyên liệu. Khi bảo quản giúp nông dân có quyền lựa chọn thời điểm bán, chế biến tạo thêm giá trị và logistics nối được vùng trồng với thị trường, tăng trưởng mới có cơ hội cải thiện thu nhập thay vì dừng ở con số tổng hợp. Nếu các điểm nghẽn này không được tháo gỡ, nghịch lý sẽ còn nguyên: xuất khẩu nông sản tăng, nhưng người tạo ra sản phẩm vẫn hưởng phần lợi ích khiêm tốn.
