Kỷ lục lớn, câu hỏi còn lớn hơn
Xuất nhập khẩu là tổng giá trị hàng hóa một nền kinh tế bán ra thị trường quốc tế và mua từ nước ngoài, phản ánh mức độ kết nối thương mại nhưng không tự nó cho biết bao nhiêu giá trị được tạo ra trong nước. Trong 10 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu ước đạt 1.010,6 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; xuất khẩu ước khoảng 499 tỷ USD. Đây là dấu mốc đáng kể của thương mại Việt Nam, song không thể xem quy mô giao dịch là thước đo đầy đủ sức mạnh doanh nghiệp nội. Một phần quan trọng của câu chuyện nằm ở nguồn hàng, năng lực sản xuất và tỷ lệ giá trị được giữ lại trong nước. Nếu các khâu đầu vào vẫn phụ thuộc nhiều vào nguồn cung bên ngoài, kim ngạch tăng chưa chắc đồng nghĩa nền kinh tế đã tự chủ hơn hay doanh nghiệp trong nước đã tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bức tranh xuất khẩu có điểm sáng rõ: hàng công nghiệp chế biến, chế tạo giữ vai trò chủ yếu, trong đó điện tử, máy tính, linh kiện, máy móc và thiết bị ngày càng quan trọng; nông sản, thủy sản, dệt may, da giày và đồ gỗ tiếp tục tạo nền tảng đa dạng. Một số doanh nghiệp nội đã tận dụng các hiệp định thương mại tự do, đáp ứng yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, môi trường và trách nhiệm xã hội, đồng thời gây dựng thương hiệu và khách hàng quốc tế. Nhưng những ví dụ này chưa đủ để kết luận toàn khu vực kinh tế trong nước đang hưởng lợi tương xứng từ làn sóng tăng trưởng.
Nhập khẩu tăng nhanh, giá trị nội địa chịu phép thử
Điểm cần nhìn kỹ là nhập khẩu tăng 37,6%, nhanh hơn mức tăng 27,4% của xuất khẩu trong 10 tháng. Cán cân thương mại chuyển từ xuất siêu 19,56 tỷ USD cùng kỳ năm trước sang nhập siêu khoảng 12,7 tỷ USD. Dù tháng 9 và tháng 10 ghi nhận xuất siêu, diễn biến hai tháng không xóa được câu hỏi về mức độ phụ thuộc đầu vào. Nhập máy móc, linh kiện và nguyên liệu có thể phục vụ mở rộng sản xuất, đổi mới công nghệ và đơn hàng xuất khẩu; đó là mắt xích cần thiết trong cách làm “mua trước, bán sau”. Rủi ro xuất hiện khi năng lực cung ứng trong nước không lớn lên cùng nhịp: xuất khẩu càng tăng, nhu cầu nhập đầu vào càng cao, còn phần giá trị ở lại trong nước có thể tiến chậm hơn kim ngạch.
Khoảng cách giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước khiến phép thử này càng đáng chú ý. Khu vực FDI duy trì xuất siêu, trong khi khu vực doanh nghiệp nội liên tục nhập siêu; hai dòng chảy trái chiều cho thấy tổng số toàn nền kinh tế có thể che khuất sự phân hóa bên trong. Vì thế, đánh giá sức khỏe xuất khẩu không nên dừng ở lượng hàng bán ra, mà cần hỏi doanh nghiệp Việt tham gia ở khâu nào, có tự chủ nguồn cung hay không, và có giữ được khách hàng, thương hiệu, biên độ giá trị sau khi hàng rời cảng hay không. Nếu câu trả lời chủ yếu nằm ở gia công và nhập linh kiện, kỷ lục thương mại vẫn là thành tựu, nhưng chưa phải bằng chứng rằng nội lực đã bắt kịp.
Từ tìm thị trường đến giao hàng và giữ khách
Muốn doanh nghiệp trong nước hưởng lợi nhiều hơn, mở thêm thị trường là chưa đủ. Hàng Việt cần kết nối liền mạch từ sản xuất đến nhà nhập khẩu, hệ thống bán lẻ và kênh phân phối số; nếu các mắt xích rời rạc, doanh nghiệp vẫn có thể vướng giao hàng, đổi trả, chứng minh xuất xứ hoặc duy trì chất lượng cung ứng. Thương mại điện tử xuyên biên giới, kể cả hình thức bán hàng qua nội dung, mở thêm lối tiếp cận khách quốc tế cho doanh nghiệp nhỏ và vừa mà không nhất thiết phải dựng ngay mạng lưới cửa hàng ở nước ngoài. Tuy nhiên, hiệu quả còn tùy ngành hàng, nhận diện thương hiệu, chi phí quảng bá, giao nhận và quy định tại thị trường nhập khẩu. Mở gian hàng chỉ là điểm khởi đầu; năng lực xử lý đơn, thanh toán, hậu mãi và chăm sóc khách hàng mới quyết định doanh nghiệp có giữ được người mua hay không.
Logistics là điều kiện sát sườn với doanh nghiệp và cả người mua: giao hàng chậm, bảo quản kém hay đổi trả phức tạp đều có thể làm mất đơn hàng tiếp theo. Dùng chung kho vận và dịch vụ giao nhận có thể giảm gánh nặng đầu tư ban đầu cho doanh nghiệp nhỏ, đồng thời giúp họ nhận đơn quốc tế phù hợp quy mô. Nông sản, thực phẩm cần chuỗi lạnh và bảo quản; hàng tiêu dùng bán trực tuyến cần gom hàng, kho dùng chung, hoàn tất đơn và xử lý hàng trả lại. Đây không phải phần việc phụ sau xuất khẩu, mà là hạ tầng quyết định liệu một đơn hàng có trở thành khách hàng lâu dài hay không. Nếu dịch vụ này chỉ phù hợp với doanh nghiệp lớn, cơ hội thương mại số sẽ tiếp tục nghiêng về những đơn vị vốn đã có lợi thế.
Nâng nội lực để biến kim ngạch thành giá trị
Ưu tiên chính sách nên là tái cấu trúc năng lực sản xuất trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ và các ngành cung ứng đầu vào, thay vì chỉ chạy theo thêm đơn hàng xuất khẩu. Đồng thời, doanh nghiệp cần được kết nối thực chất với mạng phân phối quốc tế và có điều kiện tiếp cận thông tin thị trường, nâng năng lực cung ứng, phát triển thương hiệu, tham gia thương mại điện tử xuyên biên giới. Đề án thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam tham gia trực tiếp các mạng phân phối nước ngoài đến năm 2030 đã đặt ra các mục tiêu hỗ trợ theo hướng này. Đây là hướng đi có ích hơn việc coi một con số tổng kim ngạch là đích đến: thành công phải được đo bằng khả năng chủ động đầu vào, duy trì tiêu chuẩn và bán hàng trực tiếp, không chỉ bằng lượng hàng qua biên giới.
Chiến lược phát triển dịch vụ logistics giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2050 đặt mục tiêu tăng trưởng ngành bình quân 12–15% mỗi năm trong giai đoạn 2025–2035 và giảm chi phí logistics xuống tương đương 12–15% tổng sản phẩm trong nước. Những mục tiêu ấy chỉ có ý nghĩa với xuất khẩu nếu chuyển thành dịch vụ dễ tiếp cận cho doanh nghiệp nội, từ kho dùng chung đến giao nhận và xử lý hàng hoàn. Mốc hơn một nghìn tỷ USD cho thấy Việt Nam đã kết nối sâu với thị trường thế giới; nó chưa chứng minh doanh nghiệp nội đã thu được phần lợi ích tương xứng. Kết luận cần rõ ràng: kỷ lục kim ngạch là nền tảng đáng mừng, còn sức mạnh thực sự nằm ở năng lực doanh nghiệp Việt tạo ra, làm chủ và giữ lại nhiều giá trị hơn trong mỗi đơn hàng.
