Cột mốc lớn, nhưng cần đọc đúng con số
Xuất nhập khẩu là tổng giá trị hàng hóa được mua bán qua biên giới trong một khoảng thời gian, gồm cả xuất khẩu lẫn nhập khẩu, và phản ánh mức độ kết nối thương mại của một nền kinh tế với thế giới. Trong 10 tháng, tổng kim ngạch của Việt Nam đạt 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; đây là lần đầu tiên quy mô thương mại hàng hóa vượt mốc 1.000 tỷ USD. Cột mốc này cho thấy năng lực tham gia mạng lưới cung ứng quốc tế đã mở rộng nhanh chóng, song không thể xem tổng kim ngạch là thước đo đầy đủ của sức mạnh kinh tế. Một phần đáng kể giao dịch là nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện và thiết bị để sản xuất. Vì vậy, câu hỏi đáng chú ý không chỉ là thương mại tăng bao nhiêu, mà là bao nhiêu giá trị được tạo ra và giữ lại trong nước.
Xuất khẩu bứt tốc, nhưng động lực tập trung
Kim ngạch xuất khẩu 10 tháng đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5%; riêng tháng 10 đạt 64,67 tỷ USD, tăng 51,4% so với cùng kỳ và tăng 8,7% so với tháng trước. Đà tăng tháng cuối kỳ là điểm sáng rõ rệt, giúp lý giải vì sao bức tranh thương mại cải thiện mạnh vào mùa thu. Cơ cấu hàng hóa cũng cho thấy nền sản xuất đã nghiêng rõ về công nghiệp chế biến: nhóm này chiếm 90,7% kim ngạch xuất khẩu, trong khi nông, lâm sản chiếm 6,7% và thủy sản 2,1%. Tuy nhiên, thành tích vẫn tập trung ở khu vực có vốn đầu tư nước ngoài, chiếm 81,2% xuất khẩu và tăng 33%, so với mức tăng 8,2% của khu vực trong nước. Đây là dấu hiệu cho thấy cần quan tâm hơn tới năng lực doanh nghiệp nội địa, thay vì chỉ nhìn vào mức tăng chung.
Xuất siêu gần đây chưa xóa được nhập siêu lũy kế
Cán cân thương mại hàng hóa 10 tháng vẫn nhập siêu 12,07 tỷ USD, bởi nhập khẩu đạt 511,31 tỷ USD và tăng 37,4%, nhanh hơn mức tăng 27,5% của xuất khẩu. Dù vậy, tháng 10 ghi nhận xuất siêu 7,31 tỷ USD, nối tiếp mức xuất siêu 1,30 tỷ USD trong tháng 9. Hai tháng liên tiếp đảo chiều là tín hiệu tích cực: xuất khẩu tăng mạnh đã góp phần cải thiện dòng ngoại tệ và kéo cán cân tháng về phía có lợi. Nhưng không nên đánh đồng kết quả của tháng với xu hướng cả năm. Nhập khẩu tăng có thể phản ánh nhu cầu máy móc, thiết bị và đầu vào phục vụ sản xuất, tức “mua trước, bán sau”. Rủi ro xuất hiện nếu nguồn cung trong nước không theo kịp: doanh nghiệp càng xuất khẩu nhiều càng cần nhập đầu vào, còn phần giá trị gia tăng nội địa có thể tăng chậm. Vì thế, xuất siêu Việt Nam trong các tháng gần đây đáng ghi nhận, nhưng chưa giải quyết được bài toán phụ thuộc.
Từ mở rộng quy mô sang nâng giá trị giữ lại
Bước tiếp theo không nên là chạy theo những mốc kim ngạch ngày càng lớn bằng mọi giá. Trọng tâm cần chuyển sang nâng năng lực sản xuất trong nước, tăng liên kết giữa doanh nghiệp nội địa và khu vực FDI, đồng thời cải thiện chất lượng hàng hóa xuất khẩu. Trước hết, cần tái cấu trúc năng lực sản xuất và phát triển công nghiệp hỗ trợ cùng các ngành cung ứng đầu vào. Tiếp đó, chính sách thu hút FDI nên chú trọng chất lượng, chuyển giao công nghệ và liên kết với doanh nghiệp trong nước, thay vì chỉ dựa vào quy mô vốn hay kim ngạch xuất khẩu. Cuối cùng, cần nâng chất lượng và giá trị gia tăng của hàng xuất khẩu. Đây là những việc phải theo đuổi liên tục, không thể hoàn tất chỉ bằng một kết quả thống kê theo tháng. Kỷ lục 1.000 tỷ USD là thành tựu đáng tự hào; ý nghĩa lâu dài của nó sẽ phụ thuộc vào việc Việt Nam giữ lại được bao nhiêu giá trị từ mỗi giao dịch.
