Giám sát kỳ thi phải bắt đầu từ cả người tổ chức
Giám sát kỳ thi là hệ thống biện pháp độc lập để theo dõi, kiểm tra và xử lý sai phạm trong toàn bộ quy trình tổ chức, từ chuẩn bị đến coi thi và hậu kiểm. Vì vậy, câu hỏi không chỉ là làm sao ngăn thí sinh gian lận, mà còn là ai kiểm soát những người được giao giữ kỷ luật phòng thi. Sau sai phạm nghiêm trọng tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, Bộ GD&ĐT đặt mục tiêu không để tình trạng tương tự tái diễn. Tại hội nghị tổng kết kỳ thi năm 2026 và chuẩn bị cho năm 2027, Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng yêu cầu nhìn thẳng vào hạn chế, sai phạm để tìm biện pháp khắc phục. Đây là thời điểm cần chuyển trọng tâm từ lời hứa tăng cường giám sát sang cơ chế xác định rõ trách nhiệm: sai phạm ở khâu nào, ai phải phát hiện, ai có quyền can thiệp và hậu quả gì nếu người có nhiệm vụ làm ngơ.
Trộn thí sinh giảm một kẽ hở, nhưng không thay thế quy trình minh bạch
Bộ GD&ĐT đang rà soát, nghiên cứu sửa đổi Quy chế thi theo hướng phòng ngừa tiêu cực từ khâu chuẩn bị, tăng ứng dụng công nghệ và kiểm tra chéo. Trong các phương án có việc xếp thí sinh từ nhiều trường khác nhau tại cùng điểm thi; nếu địa phương không thể bố trí xen kẽ, trường hợp đặc biệt cần xin ý kiến Ban Chỉ đạo thi cấp tỉnh. Bộ cũng xem xét không bố trí giáo viên coi thi môn mình giảng dạy và hạn chế phân công thư ký thuộc trường có thí sinh dự thi. Trộn thí sinh có lý do rõ ràng: giảm nguy cơ học sinh cùng trường trao đổi bài hoặc tạo áp lực quen biết lên người coi thi. Nhưng cách xếp chỗ không thể tự ngăn can thiệp vào việc đánh số báo danh hay phân công giám thị. Hơn nữa, bố trí điểm thi phải tính đến quãng đường và điều kiện giao thông. Với học sinh miền núi, di chuyển xa có thể gây khó khăn và làm gia đình phát sinh thêm chi phí. Phòng ngừa tiêu cực không nên biến thành gánh nặng thiếu cân nhắc cho thí sinh.
Camera phòng thi chỉ có giá trị khi dữ liệu được kiểm soát
Bộ GD&ĐT nghiên cứu bổ sung camera tại phòng thi và khu vực thi, đồng thời xem xét dùng máy quét an ninh để ngăn thiết bị trái phép. Nếu được quy định rõ về ghi hình, lưu trữ và truy cập, camera phòng thi có thể cung cấp căn cứ hữu ích khi có tố giác hoặc dấu hiệu bất thường. Một phụ huynh đề xuất lưu dữ liệu khoảng 1–2 năm để có thể truy xuất khi cần xác minh. Nhưng ghi lại sự việc không đồng nghĩa với ngăn được sự việc. Nếu cán bộ buông lỏng, nể nang hoặc thông đồng, camera có thể chỉ lưu bằng chứng sau khi vi phạm đã xảy ra. Công nghệ còn đặt ra yêu cầu bảo vệ hình ảnh, ngăn truy cập trái phép và quy định ai được quyền xem dữ liệu. Ở vùng sâu, vùng xa, nguồn điện, đường truyền và nhân lực kỹ thuật cũng có thể cản trở triển khai. Bởi vậy, lắp thiết bị mà thiếu quy trình khai thác và hậu kiểm độc lập sẽ chỉ tạo cảm giác an toàn.
Giám sát người làm nhiệm vụ là phép thử về trách nhiệm
Một cơ chế chống gian lận thi cử đáng tin cậy phải kiểm soát cả thí sinh lẫn người thực thi quy chế. Điều đó đòi hỏi phân công minh bạch, kiểm tra chéo, giám sát đủ độc lập và quy trình xử lý sai phạm rõ ràng. Dữ liệu camera cần có người chịu trách nhiệm quản lý, được kiểm tra khi có căn cứ, thay vì để việc truy xuất phụ thuộc vào chính đơn vị hoặc cá nhân có liên quan. Giảng viên đại học được cử tham gia giám sát, công khai phổ điểm và xử lý nghiêm người vi phạm có thể góp phần mở rộng kiểm tra. Tuy nhiên, trách nhiệm không thể dừng ở việc nhắc cán bộ “nâng cao ý thức”; mỗi khâu phải có đầu mối chịu trách nhiệm và cách xác định việc đã làm đúng hay chưa. Kết luận cần thiết là camera và trộn thí sinh đều nên được xem xét, nhưng không giải quyết tận gốc nếu thiếu cơ chế giám sát người tổ chức. Kỳ thi chỉ đáng tin khi người giữ cửa cũng bị kiểm soát.
