Từ chính sách đại dương đến hợp tác thực chất
Hợp tác biển Việt Nhật là khuôn khổ phối hợp giữa hai nước nhằm quản lý, nghiên cứu, bảo vệ và sử dụng tài nguyên biển theo hướng bền vững, kết hợp chính sách với khoa học và phát triển kinh tế. Trong chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân từ ngày 8 đến 11/11/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam và Văn phòng Nội các Nhật Bản ký Bản ghi nhớ về chính sách biển và đại dương. Thỏa thuận này đáng chú ý vì đặt quản trị biển trong cùng một chương trình với bảo tồn và khai thác, thay vì xem tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường là hai mục tiêu tách biệt. Hai bên xác định 5 nhóm hợp tác, gồm quản trị đại dương, nghiên cứu khoa học, bảo vệ môi trường, khai thác tài nguyên và các vấn đề cùng quan tâm.
Phần chính sách đại dương hướng tới trao đổi kinh nghiệm về chính sách, pháp luật biển; phát triển hệ thống theo dõi biển đa ngành (MDA), cơ sở dữ liệu và bản đồ số, đồng thời ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ tiên tiến. Đây là nền tảng cần thiết: nếu thiếu dữ liệu và quy hoạch liên ngành, các quyết định về khai thác, bảo tồn hay xây dựng hạ tầng biển dễ xung đột. Bản ghi nhớ còn mở đường cho nghiên cứu biển sâu, đáy biển và nâng cao năng lực thông qua đối thoại, hội thảo, trao đổi cán bộ, chuyên gia kỹ thuật. Giá trị của thỏa thuận vì thế sẽ được đo bằng việc những cơ chế phối hợp này có trở thành hoạt động thường xuyên hay không.
Môi trường và nông nghiệp cùng nằm trong chương trình hợp tác
Các thỏa thuận trong chuyến thăm không dừng ở biển: Việt Nam và Nhật Bản còn ký các bản ghi nhớ về môi trường, nông nghiệp và kinh tế biển. Riêng thỏa thuận môi trường được trao dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae, với mục tiêu thúc đẩy hợp tác và thực hiện Thỏa thuận Paris cùng các Mục tiêu Phát triển bền vững. Hai bên thống nhất 8 lĩnh vực, từ giảm nhẹ và thích ứng với biến đổi khí hậu, đo đạc-báo cáo-thẩm định phát thải, đến công nghệ carbon thấp, khử carbon và thị trường carbon.
Chương trình còn bao gồm xử lý chất thải rắn, chất thải điện tử và công nghiệp; kiểm soát ô nhiễm nước, không khí, rác biển và nhựa; phục hồi môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học, quan trắc và cảnh báo sớm. Liên kết với nông nghiệp là điểm có ý nghĩa thực tế: hai bên trao đổi về công nghệ xử lý rơm rạ sau thu hoạch, trong bối cảnh Việt Nam phát sinh khoảng 61 triệu tấn rơm rạ mỗi năm và Đồng bằng sông Cửu Long chiếm gần một nửa. Tận dụng phụ phẩm để thu hồi năng lượng và xử lý tro, xỉ có thể đồng thời giảm ô nhiễm và nâng giá trị sản xuất. Đây là hướng hợp tác môi trường có lợi ích kép, miễn là công nghệ và quy trình được triển khai phù hợp.
Kinh tế biển chỉ bền vững khi đi cùng bảo vệ hệ sinh thái
Mối nối rõ nhất giữa bảo vệ môi trường và kinh tế biển nằm ở việc cùng quản lý không gian biển, kiểm soát ô nhiễm và chọn cách khai thác ít tác động hơn. Bản ghi nhớ đề cập chia sẻ công nghệ ngăn ngừa ô nhiễm từ rác thải, trong đó có nhựa biển, và tràn dầu; đồng thời thúc đẩy khai thác, sử dụng không gian và tài nguyên biển, bao gồm điện gió ngoài khơi. Điện gió có thể góp phần mở rộng năng lượng sạch, nhưng để trở thành một mô hình phát triển bền vững, việc quy hoạch cần dựa trên dữ liệu biển và cân nhắc hệ sinh thái. Vì vậy, hợp tác về MDA, bản đồ số, nghiên cứu biển và bảo tồn hệ sinh thái không phải phần phụ của kinh tế biển: đó là điều kiện để đầu tư và khai thác có trách nhiệm.
Hai nước cũng dự kiến duy trì đối thoại thường niên về chính sách biển và đại dương, tổ chức hội nghị, hội thảo, tọa đàm chuyên môn và triển khai trao đổi cán bộ, chuyên gia. Các cuộc đối thoại định kỳ có thể giúp kết nối mục tiêu môi trường với quyết định về quy hoạch, công nghệ và sử dụng tài nguyên; nhưng bản thân văn bản ký kết chưa bảo đảm kết quả. Thước đo quan trọng sẽ là mức độ phối hợp giữa các lĩnh vực, khả năng chuyển giao tri thức và việc biến kế hoạch thành hoạt động cụ thể. Nếu được triển khai nhất quán, hợp tác biển Việt Nhật có thể tạo một khuôn khổ trong đó bảo vệ hệ sinh thái và phát triển kinh tế biển hỗ trợ lẫn nhau, thay vì cạnh tranh.
