Di sản là nguồn lực, không chỉ là ký ức
Di sản đường sắt là tập hợp những giá trị lịch sử, văn hóa, ký ức cộng đồng và dấu ấn nghề nghiệp hình thành cùng mạng lưới đường sắt, có thể được bảo tồn và phát huy trong đời sống hôm nay. Đây không nên chỉ là câu chuyện để hoài niệm: nếu được kết nối với dịch vụ và điểm đến, di sản có thể mở rộng vai trò của đường sắt từ vận tải sang du lịch và phát triển kinh tế.
Ngày 30/10, Bộ Biên tập Tạp chí Cộng sản và Tập đoàn Đường sắt Việt Nam phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học cấp Bộ về phát huy di sản và nguồn lực văn hóa trong chiến lược phát triển kinh tế, du lịch của ngành, với gần 200 đại biểu tham dự. Quy mô và phạm vi liên ngành của cuộc họp cho thấy câu hỏi không còn là đường sắt có giá trị văn hóa hay không, mà là làm sao biến giá trị ấy thành một phần hữu ích của định hướng phát triển.
Các tham luận tập trung từ lịch sử, truyền thống và chính sách đến kinh tế di sản, sản phẩm trải nghiệm, thể chế và công nghệ. Đây là hướng tiếp cận đúng: bản sắc chỉ tạo ra sức bật khi được gìn giữ có chủ đích, kể lại thuyết phục và gắn với trải nghiệm mà hành khách muốn lựa chọn.
Kể câu chuyện đường sắt bằng hành trình thật
Văn hóa đường sắt không chỉ nằm trong nhà ga hay toa tàu cũ. Đó còn là ký ức về những chuyến đi, lao động của người làm đường sắt và vai trò của mạng lưới này qua các giai đoạn lịch sử. Hội thảo nhấn mạnh hành trình 145 năm hình thành, phát triển, đồng thời tôn vinh 80 năm Ngày truyền thống ngành và hình ảnh người lao động kỷ luật, tận tụy, sáng tạo. Những mốc như chuyến tàu đưa Bác Hồ từ Hải Phòng về Hà Nội tháng 10/1946 có thể trở thành chất liệu kể chuyện giàu ý nghĩa, nếu được diễn giải chính xác và gắn với không gian, hiện vật, con người.
Du lịch đường sắt có lợi thế là biến chính hành trình thành một phần của chuyến đi. Tàu Hoa Phượng Đỏ trên tuyến Hà Nội – Hải Phòng đã thu hút khách trong nước và quốc tế. Nhưng một chuyến tàu được yêu thích chưa đủ chứng minh rằng di sản đã được khai thác tốt. Cần nối trải nghiệm trên tàu với điểm đến, câu chuyện địa phương và dịch vụ ở hai đầu tuyến; nếu không, bản sắc dễ chỉ dừng ở hình ảnh trang trí.
Cách tiếp cận này cũng giúp việc bảo tồn gắn với lợi ích thiết thực. Khi hành khách có lý do để tìm hiểu lịch sử tuyến đường, nhà ga hay nghề nghiệp đường sắt, di sản trở thành một phần sống động của chuyến đi thay vì vật trưng bày tách rời.
Đưa bản sắc vào chiến lược kinh tế đường sắt
Điểm đáng chú ý trong nội dung hội thảo là yêu cầu chuyển từ tư duy vận tải hành khách thuần túy sang cung ứng dịch vụ văn hóa và trải nghiệm du lịch. Đây là cơ hội, nhưng không phải lý do để xem nhẹ nhiệm vụ cốt lõi của ngành: an toàn, đúng giờ và chất lượng phục vụ vẫn phải làm nền cho mọi sản phẩm mới. Văn hóa chỉ tạo giá trị kinh tế khi được đưa vào cách thiết kế hành trình, đón tiếp khách và chăm sóc trải nghiệm, thay vì chỉ xuất hiện trong khẩu hiệu.
Để kinh tế đường sắt hưởng lợi lâu dài, các tuyến và sản phẩm cần được đánh giá cả về hiệu quả kinh tế – xã hội lẫn sức lan tỏa thương hiệu, như nội dung hội thảo đặt ra. Điều đó đòi hỏi phối hợp với địa phương, đơn vị bảo tồn, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng dọc tuyến. Các cơ chế huy động nguồn lực xã hội, kể cả hợp tác công – tư, cũng được nêu như hướng xem xét để cải tạo hạ tầng di sản và hạ tầng kỹ thuật.
Rủi ro là thương mại hóa làm mờ lịch sử hoặc tạo sản phẩm rời rạc, thiếu liên kết. Vì vậy, cần có tiêu chuẩn bảo tồn và nguyên tắc kể chuyện đáng tin cậy song hành với mục tiêu doanh thu. Khi đó, giá trị văn hóa không phải phần trang trí cho hoạt động kinh doanh, mà là yếu tố tạo khác biệt cho sản phẩm.
Công nghệ hữu ích khi phục vụ được hành khách
Hội thảo cũng đặt di sản trong câu chuyện hiện đại hóa ngành: dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, vé điện tử cá nhân hóa và bản đồ số di sản được gợi ý nhằm quản lý tài sản văn hóa, lưu giữ ký ức lịch sử và cải thiện trải nghiệm khách hàng. Với hành khách, giá trị của công nghệ nằm ở những việc cụ thể: tìm được thông tin về điểm đến, chọn dịch vụ phù hợp và tiếp cận câu chuyện di sản dễ dàng hơn trong hành trình.
Công nghệ không thể thay thế bảo tồn tại chỗ hay chất lượng phục vụ. Một bản đồ số có ý nghĩa khi dữ liệu được kiểm chứng và cập nhật; vé cá nhân hóa chỉ có ích nếu việc đặt, đổi và sử dụng vé thuận tiện. Nếu thiếu nền tảng vận hành đáng tin cậy, các công cụ số sẽ chỉ là lớp vỏ hiện đại.
Các nội dung của hội thảo được kỳ vọng đóng góp cho quá trình hoạch định chính sách và hỗ trợ ngành đường sắt phát triển trong bối cảnh mới. Thước đo thành công vì thế không chỉ là số sản phẩm ra mắt, mà còn là di sản được bảo vệ, trải nghiệm được cải thiện và lợi ích được chia sẻ với những cộng đồng gắn bó với tuyến đường.
