Luật khí hậu cần nối cam kết với trách nhiệm
Luật khí hậu ASEAN là tập hợp các nguyên tắc và cơ chế pháp lý khu vực nhằm chuyển cam kết ứng phó biến đổi khí hậu thành nghĩa vụ có thể thực hiện, giám sát và đánh giá, đồng thời bảo vệ con người và môi trường. Đây không chỉ là bài toán phát thải: thiếu nền tảng pháp lý chung, hợp tác khu vực dễ dừng ở tuyên bố trong khi rủi ro đã tác động đến sinh kế và an toàn của người dân.
Ngày 30/10, Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp với Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore tổ chức Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5, với chủ đề định hình cơ chế khí hậu Đông Nam Á thông qua pháp luật quốc tế. Sự kiện diễn ra khi các nước trong khu vực chịu nhiều sức ép khí hậu và hướng tới COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ. Quy mô thảo luận cũng cho thấy nhu cầu cấp thiết: gần 300 bản tóm tắt được gửi đến, trong đó 36 báo cáo được chọn cho bảy phiên chuyên đề và một phiên toàn thể.
Điều đáng chú ý là pháp luật quốc tế không còn chỉ đóng vai trò tham chiếu xa xôi. Các ý kiến tư vấn của Tòa án Quốc tế về Luật Biển năm 2024 và Tòa án Công lý Quốc tế năm 2025 được đưa ra thảo luận như căn cứ làm rõ nghĩa vụ quốc gia về bảo vệ biển, ứng phó nước biển dâng, quyền con người và lợi ích của thế hệ tương lai.
Thị trường carbon cần luật rõ và khả năng liên thông
Thị trường carbon ASEAN khó phát triển nếu mỗi nước dùng cách định danh và quản lý tín chỉ khác nhau. Hội thảo xem xét thực trạng tín chỉ carbon tại Việt Nam, Indonesia và Thái Lan, đồng thời bàn cách tăng minh bạch, thúc đẩy hợp tác nội khối và ứng phó Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu. Đây là vấn đề thương mại thiết thực: quy tắc thiếu nhất quán có thể khiến doanh nghiệp khó chứng minh lượng phát thải và giá trị giảm phát thải của mình.
Các đại biểu cảnh báo sự phân tán thể chế và việc chưa định danh pháp lý rõ ràng cho đơn vị carbon đang cản trở giao dịch. Vì vậy, xây dựng khung pháp luật tiệm cận chuẩn mực quốc tế là hướng đi hợp lý để bảo đảm tính minh bạch, toàn vẹn và thanh khoản cho thị trường carbon khu vực. ASEAN cũng cần cân nhắc hợp tác theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris và cơ chế công nhận lẫn nhau kết quả xác minh phát thải; nếu làm được, doanh nghiệp sẽ bớt phải đối mặt với những chuẩn xác minh rời rạc.
Tuy nhiên, luật chung chỉ có ích khi đi cùng năng lực thực thi. Quy tắc nghiêm ngặt nhưng thiếu hướng dẫn, dữ liệu đáng tin cậy và cơ chế kiểm chứng sẽ không tạo ra thị trường đáng tin; chúng chỉ làm tăng chi phí tuân thủ và đẩy doanh nghiệp nhỏ ra ngoài cuộc.
Công bằng phải là thước đo của chuyển đổi xanh
Quản trị khí hậu không thể chỉ đo bằng lượng phát thải giảm được. Nếu chi phí chuyển đổi dồn lên doanh nghiệp vừa và nhỏ, làng nghề truyền thống và cộng đồng ven biển, chính sách có thể đạt mục tiêu trên giấy nhưng làm tổn thương những người ít khả năng tự xoay xở nhất. Các chuyên gia cảnh báo những cơ sở sản xuất nhỏ có nguy cơ bị tổn thương hoặc bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu nếu thiếu hỗ trợ chuyển đổi và nâng cao năng lực tuân thủ.
Vì thế, công bằng xã hội và phát triển bền vững phải được thiết kế ngay trong luật, thay vì bổ sung sau khi thị trường hình thành. Thước đo chuyển đổi xanh cần tính đến sinh kế, an toàn và cơ hội phát triển của người dân, nhất là các cộng đồng dễ bị tổn thương. Đó cũng là cách bảo đảm rằng các quy định về thương mại xanh không biến thành rào cản mà chỉ những doanh nghiệp lớn mới đủ sức vượt qua.
Hội thảo còn đặt vấn đề về quyền con người, trách nhiệm giữa các thế hệ, bảo vệ môi trường biển, giải quyết tranh chấp, đầu tư bền vững và chuyển dịch năng lượng. Những chủ đề ấy cho thấy quản trị khí hậu là bài toán liên ngành: chính sách carbon phải ăn khớp với bảo vệ đại dương, quyền lợi cộng đồng và lựa chọn phát triển.
Cơ hội là biến đối thoại thành cơ chế khu vực
Giá trị của hội thảo sẽ được quyết định sau khi các đề xuất rời khỏi phòng họp. Kỳ vọng được nêu ra là ASEAN từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về biến đổi khí hậu, nâng hiệu quả thực thi cam kết quốc tế và cân bằng phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường, quyền lợi chính đáng của người dân. Để tiến gần mục tiêu đó, các nước cần thống nhất cách công nhận tín chỉ, minh bạch dữ liệu và phối hợp xử lý khác biệt về quy định.
Đây cũng là lý do pháp luật quốc tế cần được chuyển hóa thành công cụ hoạch định chính sách, hoạt động doanh nghiệp và bảo vệ quyền trong đời sống thực tế. Một khuôn khổ khu vực đủ rõ sẽ giúp ASEAN đối thoại với các chuẩn mực thương mại bên ngoài mà không bỏ quên khác biệt về năng lực giữa các quốc gia và nhóm sản xuất.
Kết luận, ASEAN không cần chọn giữa giảm phát thải và bảo đảm sinh kế. Một luật khí hậu ASEAN có khả năng thực thi, đi cùng thị trường carbon minh bạch và cơ chế hỗ trợ nhóm dễ bị tổn thương, mới có thể tạo tiếng nói chung đáng tin cậy. Nếu thiếu công bằng, chuyển đổi xanh sẽ mất tính chính danh; nếu thiếu luật chung, hợp tác carbon khó tạo được niềm tin.
