Luật khí hậu phải đặt con người trong phép đo chuyển đổi xanh
Thị trường carbon ASEAN là hệ thống các quy tắc và giao dịch giúp các quốc gia, doanh nghiệp trao đổi kết quả giảm phát thải, với điều kiện tín chỉ được xác minh, ghi nhận và chuyển giao minh bạch. Vì thế, xây dựng thị trường này không thể chỉ là bài toán kỹ thuật: luật phải xác định trách nhiệm, quyền lợi và cách bảo vệ những người chịu tác động của biến đổi khí hậu. Ngày 30-10, Trường Đại học Luật TPHCM phối hợp với Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore tổ chức hội thảo quốc tế ASEAN lần thứ năm, bàn về định hình cơ chế khí hậu Đông Nam Á thông qua pháp luật quốc tế. Diễn đàn hướng tới COP31 tại Antalya, trong bối cảnh khu vực chịu sức ép khí hậu và thương mại xanh. Pháp luật quốc tế được xem là nền tảng quản trị khí hậu, gắn với quyền con người, công bằng xã hội và phát triển bền vững. Đây là hướng đi đúng: giảm phát thải sẽ thiếu tính chính danh nếu sinh kế cộng đồng bị xem nhẹ.
Chuẩn mực chung giúp thị trường khu vực vận hành đáng tin
Hội thảo nhận gần 300 bản tóm tắt nghiên cứu; sau phản biện, 36 báo cáo được chọn trình bày tại bảy phiên chuyên đề và một phiên toàn thể. Quy mô trao đổi cho thấy nhu cầu cấp thiết về một khung pháp lý carbon đủ rõ để các nước trong khu vực hiểu và công nhận lẫn nhau. Hiện thể chế phân tán và việc chưa định danh pháp lý rõ ràng cho đơn vị carbon là những trở ngại đối với tính minh bạch, toàn vẹn và thanh khoản của thị trường. Sức ép còn đến từ Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu, khiến hội thảo bàn cả cách ứng phó và hợp tác theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris. Công nhận lẫn nhau kết quả xác minh phát thải trong ASEAN có thể giảm trùng lặp và hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu. Nhưng chuẩn chung chỉ có giá trị khi đi cùng cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình.
Luật tín chỉ carbon phải xác định ai sở hữu và ai được hưởng
Quyền sở hữu tín chỉ không thể mặc nhiên thuộc về chủ dự án nếu kết quả giảm phát thải được tạo ra từ nhiều nguồn lực. Tín chỉ có thể gắn với rừng tự nhiên thuộc sở hữu toàn dân, đất do Nhà nước giao, ngân sách, vốn ODA, hạ tầng công hoặc hoạt động bảo vệ rừng của cộng đồng; vì vậy, luật cần xác định quyền dựa trên nguồn lực đầu tư, quyền sử dụng hợp pháp và thỏa thuận giữa các bên. Nếu không, tranh chấp và phân chia lợi ích thiếu công bằng sẽ làm tổn hại niềm tin vào thị trường. Trong thảo luận về sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường, đại biểu Thạch Phước Bình đề nghị làm rõ điều kiện chuyển giao quốc tế và quyền đối với kết quả giảm phát thải. Theo đề xuất, việc chuyển giao cần được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chấp thuận trước; quy định cũng cần nêu rõ trình tự, điều kiện và khả năng điều chỉnh, đình chỉ hoặc thu hồi chấp thuận. Luật tín chỉ carbon cần bảo đảm không tính trùng một kết quả cho nhiều mục tiêu, đồng thời công khai cách chia sẻ lợi ích với người dân.
Công bằng phân phối là phép thử của khung pháp lý
Một thị trường được thiết kế chỉ để phục vụ giao dịch lớn có thể đẩy doanh nghiệp vừa và nhỏ, làng nghề và cộng đồng ra ngoài cuộc. Các chuyên gia cảnh báo những chủ thể này dễ chịu bất công phân phối khi phải đáp ứng tiêu chuẩn sinh thái nghiêm ngặt mà thiếu hỗ trợ chuyển đổi và nâng cao năng lực. Tác động ấy không nằm trên giấy: người dân có thể mất sinh kế, còn cơ sở sản xuất nhỏ có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng. Ngay cả chính sách môi trường quen thuộc cũng cần được thực thi nhất quán: nếu người dân đã phân loại rác nhưng đơn vị thu gom lại trộn chung, công sức và chi phí của họ bị lãng phí, niềm tin vào chính sách suy giảm. Bài học này áp dụng cho tín chỉ carbon: quy định minh bạch phải đi đôi với thực hiện có thể kiểm chứng. Kết luận cần rõ ràng: ASEAN nên tiến tới chuẩn chung, nhưng không đánh đổi quyền lợi cộng đồng lấy tốc độ giao dịch. Một khung luật tốt phải làm rõ sở hữu, giám sát chuyển giao và bảo đảm lợi ích đến được những người góp phần tạo ra kết quả giảm phát thải.
