Thẻ hiến tạng ghi nhận nguyện vọng, không thay thế sự đồng ý
Đăng ký hiến tạng là cách một người bày tỏ trước nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi qua đời, nhưng không phải giấy bảo đảm rằng việc lấy tạng chắc chắn sẽ diễn ra. Với hiến tạng người chết não, điều kiện tiên quyết theo lãnh đạo Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức là gia đình phải đồng thuận bằng văn bản; thẻ đăng ký hay ý nguyện người đó từng nêu khi còn sống không thể thay thế bước này. Đây là điểm cần nói rõ để tránh hiểu lầm rằng chỉ cần có tên trong danh sách đăng ký là bệnh viện có thể tiến hành lấy tạng. Nguyện vọng cá nhân vẫn có giá trị lớn: nó cho gia đình biết quyết định ấy đã được suy nghĩ và chủ động lựa chọn. Nhưng trong thời khắc mất mát, sự tôn trọng di nguyện và sự đồng thuận chính thức của người thân cần đi cùng nhau.
Nói với gia đình về quyết định hiến tạng vì thế không phải thủ tục phụ, mà là cách biến một lựa chọn cá nhân thành thông tin mà người thân có thể hiểu và cân nhắc khi khủng hoảng xảy ra. Một bác sĩ tham gia vận động hiến tạng cho biết quá trình thuyết phục thường thuận lợi hơn nếu người chết não đã đăng ký hoặc từng bày tỏ nguyện vọng khi còn sống. Điều đó không xóa bỏ yêu cầu đồng thuận, nhưng có thể giúp gia đình nhận ra quyết định hiến tạng là di nguyện của người thân, thay vì một đề nghị bất ngờ từ bệnh viện.
Từ xác định chết não đến quyết định hiến tạng
Quy trình không bắt đầu bằng việc nhìn vào thẻ đăng ký rồi lập tức lấy tạng. Theo thông tin được cung cấp, bệnh viện đánh giá chết não qua ba lần kiểm tra, mỗi lần cách nhau sáu giờ và kết hợp các chỉ số lâm sàng; sau lần đánh giá thứ ba, nếu kết quả đáp ứng tiêu chuẩn, bệnh viện sẽ chụp mạch não. Đây là những bước xác định y khoa riêng biệt với việc gia đình có đồng ý hiến hay không. Tách bạch hai việc giúp tránh nhầm lẫn giữa chẩn đoán chết não và quyết định hiến tạng: một bên là quy trình chuyên môn, bên kia là sự chấp thuận cần thiết để xem xét lấy tạng.
Khoảng 170.000 người đã đăng ký hiến tạng sau khi qua đời, nhưng con số đăng ký không đồng nghĩa với số ca hiến tạng thực tế. Sau hơn 30 năm triển khai ghép tạng, Việt Nam ghi nhận hơn 300 trường hợp người chết não hiến tạng; mỗi người hiến có thể cứu sống 8–10 người. Những dữ kiện này cho thấy vì sao cần khuyến khích đăng ký, đồng thời chuẩn bị cuộc trò chuyện với gia đình. Sự chuẩn bị không thể bảo đảm mọi tình huống đều dẫn đến hiến tạng, nhưng có thể giúp người thân hiểu ý nguyện và đưa ra quyết định trong hoàn cảnh đau buồn.
Quy định hiến tạng đặt trọng tâm vào đồng ý và bảo vệ
Các nguyên tắc quốc tế không tạo ra một cơ chế đồng ý duy nhất áp dụng cho mọi quốc gia. Tổ chức Y tế Thế giới nhấn mạnh tính tự nguyện, sự đồng ý có hiểu biết và các biện pháp bảo vệ người hiến; với người đã qua đời, việc lấy tạng phải tuân theo cơ chế pháp lý về đồng ý tại từng nước và có biện pháp xử lý khả năng phản đối. Vì vậy, việc một nước cho phép hiến tạng sau khi chết không có nghĩa người dưới 18 tuổi luôn được tự quyết định. Cha mẹ hoặc người giám hộ có thể giữ vai trò then chốt, tùy theo luật của từng nơi.
Với người chưa thành niên còn sống, hướng dẫn quốc tế nhìn chung không cho phép lấy tế bào, mô hoặc tạng để ghép, trừ những trường hợp ngoại lệ được luật quốc gia cho phép với điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt. Khi người trẻ có thể bày tỏ ý kiến, nguyện vọng của họ cũng cần được xem xét. Những nguyên tắc này không nên bị hiểu thành một quy định giống nhau ở mọi nước; cơ chế đồng ý và vai trò của cha mẹ, người giám hộ được xác định theo luật từng quốc gia. Điểm chung đáng lưu ý là quy định hiến tạng phải bảo vệ quyền tự nguyện và đặt sự đồng ý vào đúng vị trí, thay vì coi một lần đăng ký là đủ cho mọi tình huống.
Đăng ký thôi chưa đủ: hãy nói rõ với người thân
Đăng ký hiến tạng là một hành động có ý nghĩa, nhưng nên đi kèm cuộc trò chuyện thẳng thắn với gia đình. Hãy nói rõ mình đã đăng ký, vì sao muốn hiến và mong người thân cân nhắc nguyện vọng ấy nếu tình huống xảy ra. Đây không phải cách gây áp lực lên gia đình; đó là cách để họ không phải đoán ý người đã mất giữa lúc đau buồn. Với hiến tạng người chết não, đồng thuận gia đình bằng văn bản vẫn là điều kiện được lãnh đạo Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức nhấn mạnh.
Thông điệp cần nhớ không phải là thẻ đăng ký vô ích, mà là thẻ ấy chưa hoàn tất mọi việc. Nó ghi lại ý nguyện của người hiến và có thể giúp người thân hiểu quyết định; sự đồng thuận của gia đình mới giúp nguyện vọng được xem xét trong quy trình thực tế. Khi đăng ký hiến tạng, hãy xem việc chia sẻ với gia đình là một phần thiết yếu của quyết định. Tôn trọng di nguyện và bảo đảm sự đồng ý cùng hiện diện thì cơ hội hiến tạng mới có thể được cân nhắc trên nền tảng tự nguyện, minh bạch.
