Hai thập kỷ chuyển tiếp sẽ là phép thử của xã hội
AI thay thế việc làm là quá trình trí tuệ nhân tạo và robot đảm nhận những nhiệm vụ trước đây do con người thực hiện, từ công việc văn phòng đến lao động chân tay, qua đó làm biến đổi thị trường lao động và cách xã hội phân chia cơ hội. Bill Gates dự báo AI có thể mở ra thời kỳ sung túc chưa từng có, nhưng trước đó nhân loại sẽ trải qua khoảng 20 năm xáo trộn, với người thắng, kẻ thua và nhiều người mất việc. Đây không phải lời hứa rằng mọi người sẽ sớm được hưởng thành quả công nghệ; đó là cảnh báo về một quãng chuyển tiếp mà lợi ích có thể đến nhanh hơn khả năng thích ứng của người lao động. Trong podcast Decoder, Gates gọi chính giai đoạn này là điều khiến ông lo ngại nhất. Nhìn từ hiện tại, dự báo Bill Gates đặt ra câu hỏi khó hơn chuyện máy móc có làm được việc hay không: ai sẽ chịu chi phí xã hội trong lúc con người tìm chỗ đứng mới?
AI và robot tiến vào cả văn phòng lẫn công trường
Nguy cơ không chỉ nằm ở những công việc lặp lại trong nhà máy. Gates cho rằng tiếp thị qua điện thoại, hỗ trợ khách hàng từ xa và kế toán có thể dần biến mất khi AI xử lý các nhiệm vụ ấy với chi phí thấp hơn, nhanh hơn và độ chính xác cao hơn. Với người lao động, điều đó có thể đồng nghĩa kỹ năng từng bảo đảm một công việc ổn định mất giá trị trước khi họ kịp đào tạo lại. Ở khu vực lao động chân tay, robot hình người có thể thay người trong những việc như xây nhà, trồng trọt và phẫu thuật nếu quá trình phát triển công nghệ tiếp tục. Cụm từ robot thay lao động vì thế không còn chỉ gợi cảnh nhà máy tự động hóa; nó báo hiệu khả năng thay đổi nhiều ngành nghề cùng lúc. Gates còn dự báo AI có thể vượt con người trong toán học, sinh học và thiết kế kỹ thuật trong vòng 20 năm.
Mất việc cũng có nghĩa là mất một phần nhịp sống
Tranh luận về tương lai việc làm thường tập trung vào thu nhập, nhưng Gates nhấn mạnh tổn thất có thể rộng hơn. Công việc đem lại lý do để thức dậy mỗi ngày, quan hệ với đồng nghiệp, cơ hội phát triển ý tưởng và giải quyết vấn đề. Khi máy móc đảm nhiệm phần lớn hàng hóa và dịch vụ, những điều ấy không tự động được thay thế bằng thời gian rảnh rỗi. Gates thừa nhận ngay cả người có nguồn lực lớn cũng có thể cảm thấy bị gạt ra ngoài nếu AI làm tốt hơn những việc từng tạo nên giá trị cá nhân. Ông hình dung nghệ thuật, thể thao, nấu ăn và chăm sóc trẻ em có thể vẫn là những hoạt động con người chọn giữ lại, kể cả khi AI làm được tốt hơn. Đây là một điểm đáng lưu ý: xã hội không thể đánh giá thành công của tự động hóa chỉ bằng năng suất, nếu người lao động đồng thời mất cả thu nhập lẫn cảm giác mình còn hữu ích.
Thích ứng trước khi sự sung túc đến
Gates gợi ý nghỉ hưu sớm hơn hoặc giới hạn thời gian làm việc để duy trì một phần việc làm cho con người. Ông cũng hình dung những cộng đồng chọn lối sống hạn chế công nghệ, tương tự người Amish, chỉ dùng AI trong một số lĩnh vực để giữ sự tương trợ và không gian sáng tạo. Đó là các khả năng đáng bàn, không phải lời giải đã được kiểm chứng; rút ngắn giờ làm hay nghỉ hưu sớm cũng đòi hỏi xã hội tính đến sinh kế và cách phân chia cơ hội. Dù AI có thể đưa nhân loại tới nguồn cung hàng hóa, dịch vụ dồi dào hơn, quá trình chuyển đổi sẽ không diễn ra êm thấm. Vì vậy, dự báo Bill Gates nên được xem như lời thúc giục chuẩn bị, chứ không phải lý do để chờ công nghệ tự giải quyết hậu quả của nó. Thời kỳ sung túc chỉ đáng gọi là tiến bộ nếu người lao động có con đường đi qua hai thập kỷ biến động mà không bị bỏ lại.
