Hai thập kỷ chuyển tiếp mới là mối lo trước mắt
AI thay thế việc làm là quá trình trí tuệ nhân tạo và robot đảm nhận những nhiệm vụ trước đây do con người thực hiện, từ việc văn phòng đến lao động chân tay, qua đó làm thay đổi nhu cầu tuyển dụng và vai trò của người lao động. Trong các phát biểu gần đây, Bill Gates xem giai đoạn chuyển đổi kéo dài 20 năm là mối lo lớn nhất: thời kỳ có cả người thắng lẫn người thua và nhiều xáo trộn. Ông đưa ra nhận định này trong một tập podcast Decoder; cuộc phỏng vấn với The Observer ngày 25/10 cũng nêu dự báo AI có thể thay thế gần như mọi vai trò của con người. Điều đáng lưu ý không chỉ là tốc độ tiến bộ của công nghệ, mà là khoảng cách giữa viễn cảnh dư dả trong tương lai và tổn thất mà người lao động có thể phải gánh trên đường tới đó. Lạc quan về kết quả cuối cùng không thể thay thế kế hoạch cho giai đoạn chuyển tiếp.
Từ tổng đài, kế toán đến công việc chân tay
Dự báo của Gates không giới hạn ở những nghề công nghệ cao. Ông cho rằng bán hàng qua điện thoại, hỗ trợ khách hàng từ xa và kế toán có thể dần biến mất khi AI thực hiện các tác vụ ấy rẻ hơn, nhanh hơn và chính xác hơn. Với lao động chân tay, ông hình dung robot hình người có thể thay thế con người; nếu tiến bộ không bị kìm hãm hay chậm lại, máy móc có thể xây nhà, trồng trọt và thậm chí thực hiện phẫu thuật. Những lĩnh vực này khác nhau về kỹ năng, nhưng cùng đặt ra một câu hỏi thực tế: người lao động sẽ chuyển sang đâu khi nhiệm vụ của họ bị tự động hóa? Gates nhận định mốc 20 năm là dự báo thận trọng và tốc độ có thể nhanh hơn. Nguồn vốn lớn cùng đầu tư của các tập đoàn vào robot, đặc biệt tại Trung Quốc, đang đưa máy móc có khả năng vận động linh hoạt đến gần hơn.
Mất việc không chỉ là mất thu nhập
Tranh luận về AI và việc làm thường tập trung vào số vị trí bị cắt giảm, nhưng Gates nhấn mạnh một tổn thất khó đo hơn: ý nghĩa mà công việc đem lại. Theo ông, lao động gắn với thu nhập, mục đích sống, lý do để bắt đầu ngày mới, quan hệ đồng nghiệp và cơ hội sáng tạo, giải quyết vấn đề. Vì vậy, ngay cả khi AI tạo ra hàng hóa và dịch vụ dồi dào, sự thay đổi vẫn có thể khiến nhiều người mất phương hướng nếu xã hội chỉ xem việc làm là một khoản chi phí cần loại bỏ. Gates nêu khả năng nghỉ hưu sớm hoặc giới hạn giờ làm như những cách giúp duy trì một mức việc làm nhất định. Đó chưa phải lời giải trọn vẹn: các biện pháp như vậy cần đi cùng cách phân chia cơ hội và thành quả hợp lý. Tương lai lao động sẽ phụ thuộc không chỉ vào năng lực của máy móc, mà còn vào lựa chọn xã hội dành cho con người.
Sung túc dài hạn không xóa được cú sốc trước mắt
Gates nhìn thấy khả năng AI làm cho phần lớn hàng hóa và dịch vụ không còn cần sức lao động con người, mở ra viễn cảnh dư dả. Ông cũng cho rằng một số hoạt động như nghệ thuật, thể thao, nấu ăn hay chăm sóc trẻ em có thể vẫn thuộc về con người, ngay cả khi AI làm được những việc ấy tốt hơn. Nhưng không nên nhầm lẫn tiềm năng dài hạn với sự đảm bảo rằng mọi người sẽ được hưởng lợi. Trong giai đoạn chuyển tiếp, người lao động có thể phải đối mặt với mất việc, thu nhập bấp bênh và sự suy giảm cảm giác hữu ích; còn lợi ích từ tự động hóa có thể tập trung ở những nơi sở hữu công nghệ. Đây là lý do cảnh báo của Bill Gates AI đáng được xem như lời kêu gọi chuẩn bị, chứ không phải dự báo tận thế hay lời hứa về thiên đường máy móc. Cần tính đến cả sinh kế lẫn phẩm giá con người.
Kết luận, AI có thể tạo nên một nền kinh tế sung túc hơn, nhưng hành trình tới đó nhiều khả năng không êm đềm. Cảnh báo về hai thập kỷ biến động nhắc rằng chính sách lao động, cách tổ chức giờ làm và sự phân chia lợi ích cần được bàn ngay, thay vì đợi đến khi công việc bị thay thế trên diện rộng. Thước đo thành công không nên chỉ là máy móc làm được bao nhiêu, mà còn là con người có còn thu nhập, mục đích và chỗ đứng trong xã hội hay không.
