Đích doanh thu cần nền móng thực chất
Ngành bán dẫn là lĩnh vực công nghiệp phát triển và ứng dụng vi mạch trong các công đoạn như nghiên cứu, thiết kế, đóng gói và kiểm thử, đòi hỏi nhân lực chuyên môn cùng hạ tầng kỹ thuật đặc thù. Với Việt Nam, mục tiêu đến năm 2030 là đưa doanh thu bán dẫn vượt 25 tỷ USD mỗi năm và xây dựng đội ngũ hơn 50.000 kỹ sư, nhân lực có trình độ đại học trở lên. Đây là tham vọng có cơ sở chính sách: Nghị quyết 57 xác định bán dẫn là lĩnh vực ưu tiên, gắn với đổi mới sáng tạo và phát triển nhân lực chất lượng cao. Nhưng mục tiêu doanh thu không thể được xem như kết quả tự đến nhờ làn sóng đầu tư. Nó chỉ có ý nghĩa nếu năng lực nghiên cứu, hạ tầng và doanh nghiệp nội địa cùng phát triển đủ nhanh để tạo ra giá trị bền vững.
Tăng số doanh nghiệp chưa đồng nghĩa tăng năng lực
Số doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này đã tăng từ khoảng 50 vào năm 2023 lên khoảng 100, trong khi các tập đoàn công nghệ quốc tế hiện diện ngày càng rõ hơn. Đó là tín hiệu tích cực, nhưng quy mô doanh nghiệp không tự động phản ánh mức độ tham gia vào chuỗi giá trị. Muốn biến cơ hội thành năng lực, doanh nghiệp Việt cần chọn những công đoạn phù hợp với khả năng hiện tại, rồi tích lũy công nghệ và kinh nghiệm qua hợp tác. Đại diện Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia cho biết cơ quan này thúc đẩy kết nối với các đối tác quốc tế như Nvidia, ASML, Qualcomm, Samsung và SK, đồng thời mở đường để doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng. Cách tiếp cận thực tế không phải đòi hỏi tự làm trọn một con chip ngay từ đầu, mà là nâng cấp từng mắt xích để phần giá trị ở lại trong nước tăng dần.
Hạ tầng phải sẵn sàng trước khi nhu cầu tăng
Bán dẫn cần nguồn điện ổn định, chất lượng cao, nước siêu sạch và điều kiện phù hợp cho nghiên cứu, phát triển cũng như sản xuất. Vì vậy, hạ tầng không thể là phần bổ sung sau khi dự án đã đến; đó là điều kiện để dự án vận hành và để các doanh nghiệp có thể mở rộng. TP. Hồ Chí Minh và Becamex cho biết đã chuẩn bị các giải pháp về năng lượng tái tạo, cung cấp nước siêu sạch và tái sử dụng nước. Đây là bước đáng ghi nhận, nhưng mục tiêu quốc gia đòi hỏi sự chuẩn bị có tính hệ thống, không chỉ ở một vài địa điểm. Năng lực nghiên cứu cũng cần được củng cố: Trung tâm Nghiên cứu Đổi mới Sáng tạo Vi điện tử, hợp tác với Viện Fraunhofer IMS của Đức, dự kiến khánh thành và đi vào hoạt động vào cuối năm 2026. Trung tâm chỉ tạo khác biệt nếu kết nối thực chất với doanh nghiệp và hoạt động đào tạo.
Hơn 50.000 kỹ sư: cần đào tạo đúng năng lực
Mục tiêu hơn 50.000 người có trình độ đại học trở lên là thước đo lớn, nhưng số lượng bằng cấp chưa đủ bảo đảm ngành có nhân lực phù hợp. Nhân lực bán dẫn phải gắn với năng lực nghiên cứu, thiết kế, vận hành và các công đoạn chuỗi cung ứng mà doanh nghiệp trong nước đang tham gia. Vì thế, đào tạo cần đi cùng phòng thí nghiệm, dự án thực hành và hợp tác doanh nghiệp; nếu không, khoảng cách giữa chương trình học và yêu cầu công việc sẽ làm chậm cả tuyển dụng lẫn mở rộng sản xuất. Kỹ sư bán dẫn cũng cần cơ hội tích lũy kinh nghiệm trong môi trường công nghệ thực tế, chứ không chỉ được tính vào một mục tiêu thống kê. Doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và đối tác quốc tế phải cùng xác định kỹ năng cần thiết, cập nhật chương trình và mở rộng thực hành. Đây là điều kiện để mục tiêu nhân lực trở thành năng lực sản xuất và nghiên cứu thực sự.
Khả thi nếu ưu tiên chiều sâu, không chỉ quy mô
Mục tiêu doanh thu trên 25 tỷ USD mỗi năm vào năm 2030 là tham vọng, nhưng không phải bất khả thi nếu Việt Nam đo tiến độ bằng năng lực tạo ra thay vì chỉ bằng số dự án, doanh nghiệp hay người được đào tạo. Ba điều kiện quyết định là hạ tầng đủ tin cậy, đội ngũ được đào tạo sát nhu cầu và doanh nghiệp nội địa có vị trí ngày càng rõ trong chuỗi cung ứng. Thu hút tập đoàn quốc tế có thể mở cửa, song năng lực trong nước mới quyết định mức độ hưởng lợi lâu dài. Vì vậy, lựa chọn hợp lý là tham gia từng công đoạn có thể làm tốt, đầu tư đồng bộ cho nghiên cứu và đào tạo, rồi mở rộng khi đã tích lũy đủ kinh nghiệm. Nếu những nền móng ấy không theo kịp mục tiêu, con số doanh thu sẽ chỉ là kỳ vọng. Nếu chúng được xây dựng song hành, ngành bán dẫn Việt Nam có cơ hội biến tham vọng thành kết quả.
