Mục tiêu tham vọng cần được đo bằng năng lực thực
Ngành bán dẫn là hệ sinh thái gồm các hoạt động thiết kế, nghiên cứu, sản xuất và kiểm thử vi mạch, đòi hỏi kỹ thuật chuyên sâu, nhân lực chất lượng cao cùng hạ tầng ổn định. Đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu doanh thu bán dẫn vượt 25 tỷ USD mỗi năm và phát triển hơn 50.000 kỹ sư, nhân lực có trình độ đại học trở lên. Quy mô mục tiêu gây ấn tượng, nhưng con số doanh thu tự nó chưa chứng minh ngành đã có chỗ đứng vững trong chuỗi giá trị. Mấu chốt là phần giá trị nào được tạo ra bởi doanh nghiệp và lao động trong nước, thay vì chỉ ghi nhận hoạt động của các tập đoàn đặt cơ sở tại Việt Nam. Nghị quyết 57 xác định bán dẫn là lĩnh vực ưu tiên, tạo động lực chính sách; bước tiếp theo phải là biến định hướng ấy thành năng lực nghiên cứu, sản xuất và cung ứng có thể duy trì lâu dài.
Quy mô doanh nghiệp tăng từ khoảng 50 vào năm 2023 lên khoảng 100 hiện nay, cùng sự hiện diện ngày càng nhiều của các tập đoàn quốc tế. Đây là tín hiệu đáng chú ý, nhưng số lượng doanh nghiệp chưa cho biết bao nhiêu đơn vị đã làm chủ công nghệ hoặc tham gia ổn định vào chuỗi cung ứng. Vì thế, tính khả thi của mục tiêu nên được đánh giá qua chiều sâu hoạt động: doanh nghiệp nội địa đảm nhận được công đoạn nào, nhân lực có thể đáp ứng vị trí chuyên môn nào và năng lực nghiên cứu có tạo ra sản phẩm, quy trình hữu ích hay không. Nếu thiếu những thước đo ấy, đích doanh thu có nguy cơ trở thành một con số lớn hơn là bằng chứng về sự trưởng thành của ngành.
Hơn 50.000 nhân lực: đào tạo phải gắn với công việc
Mục tiêu hơn 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên là một bài toán về chất lượng và cơ cấu, không chỉ là số lượng người tốt nghiệp. Bán dẫn cần chuyên môn sâu và khả năng làm việc trong những công đoạn khác nhau; nếu chương trình đào tạo không gắn với nhu cầu nghiên cứu, thiết kế, vận hành và kiểm thử, con số nhân lực khó chuyển thành năng lực sản xuất thực tế. Bởi vậy, mở rộng tuyển sinh cần đi cùng phòng thí nghiệm, cơ hội thực hành và hợp tác giữa trường, viện với doanh nghiệp. Người học cần tiếp xúc với quy trình và thiết bị phù hợp, còn nhà tuyển dụng cần tham gia xác định kỹ năng cần có. Đây là cách thu hẹp khoảng cách giữa bằng cấp và khả năng làm việc, thay vì xem số lượng kỹ sư như một chỉ tiêu có thể hoàn thành độc lập.
Kế hoạch đưa Trung tâm Nghiên cứu Đổi mới Sáng tạo Vi điện tử vào hoạt động vào cuối năm 2026, trên cơ sở hợp tác với Viện Fraunhofer IMS của Đức, có thể bổ sung môi trường nghiên cứu và kết nối chuyên môn. Tuy nhiên, hiệu quả của một trung tâm không nằm ở ngày khánh thành, mà ở việc nơi đó tạo được cơ hội thực hành, dự án nghiên cứu và đội ngũ có thể chuyển kiến thức thành năng lực của doanh nghiệp. Đào tạo nhân lực bán dẫn cần được xem là quá trình liên tục, cập nhật theo công nghệ và nhu cầu công việc. Nếu không có lộ trình gắn đào tạo với vị trí cụ thể trong hệ sinh thái, mục tiêu nhân lực có thể đạt về thống kê nhưng vẫn thiếu những chuyên gia mà ngành cần.
Hạ tầng là điều kiện sản xuất, không phải phần phụ
Năng lượng ổn định, nguồn nước đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và điều kiện nghiên cứu là nền tảng để ngành bán dẫn hoạt động. Đây không phải hạng mục có thể bổ sung sau khi dự án đã đến: thiếu chuẩn bị đồng bộ sẽ làm giảm khả năng thu hút đầu tư và hạn chế cơ hội mở rộng hoạt động. Các kế hoạch về năng lượng tái tạo, nước siêu sạch và tái sử dụng nước tại TP. Hồ Chí Minh và Becamex cho thấy một số địa phương đã bắt đầu tính đến yêu cầu đặc thù này. Nhưng để biến sự chuẩn bị thành lợi thế, hạ tầng cần có độ tin cậy và khả năng phục vụ lâu dài, đồng thời hỗ trợ nghiên cứu chứ không chỉ đáp ứng mặt bằng cho dự án.
Cần nhìn mục tiêu doanh thu như kết quả của một chuỗi điều kiện liên kết: hạ tầng đủ chuẩn giúp dự án hoạt động; đào tạo cung cấp người có kỹ năng; doanh nghiệp trong nước có năng lực để nhận việc và nâng cấp công nghệ. Chỉ thiếu một mắt xích, cơ hội mở rộng cũng khó chuyển thành năng lực bền vững. Trung tâm nghiên cứu dự kiến vận hành cuối năm 2026 là một bước đáng theo dõi, nhưng cần được đặt trong bức tranh rộng hơn gồm đầu tư hạ tầng, nhân lực và sự tham gia thực chất của doanh nghiệp. Chuẩn bị đồng bộ có giá trị hơn việc chạy theo từng dự án riêng lẻ, bởi mục tiêu đến năm 2030 đòi hỏi hệ sinh thái vận hành được, không chỉ có những công trình hoặc thông báo đầu tư.
Đầu tư quốc tế chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp Việt tiến lên
Làn sóng đầu tư bán dẫn quốc tế mở ra cơ hội hợp tác, chuyển giao công nghệ và tham gia chuỗi cung ứng. NIC đang thúc đẩy thu hút các đối tác như Nvidia, ASML, Coherent, Qualcomm, Samsung và SK đầu tư vào Việt Nam. Nhưng sự hiện diện của tập đoàn lớn không tự động tạo ra năng lực nội địa: nếu doanh nghiệp Việt chỉ đứng ngoài các khâu có giá trị, dòng vốn có thể làm tăng hoạt động trong nước mà chưa giúp doanh nghiệp làm chủ thêm công nghệ. Do đó, chính sách kết nối cần hướng tới những cơ hội hợp tác cụ thể, để doanh nghiệp trong nước có thể cung ứng, học hỏi và nâng cấp qua từng bước.
Lựa chọn thực tế không nhất thiết là tự phát triển một con chip hoàn chỉnh. Doanh nghiệp Việt có thể bắt đầu từ công đoạn phù hợp với năng lực hiện có, rồi mở rộng khi đã tích lũy được nhân lực, quy trình và kinh nghiệm. Đây là lộ trình thuyết phục hơn việc đặt kỳ vọng vào một bước nhảy vọt chưa có nền tảng. Trong hai ngày 3 và 4/12, SEMIEXPO Việt Nam 2026 dự kiến diễn ra tại TP. Hồ Chí Minh, tạo thêm dịp kết nối các bên trong hệ sinh thái. Dù vậy, hội nghị hay cam kết đầu tư chỉ là điểm khởi đầu; thước đo cuối cùng vẫn là khả năng doanh nghiệp trong nước nhận việc, cải thiện công nghệ và giữ lại phần năng lực ấy.
Mục tiêu doanh thu hơn 25 tỷ USD mỗi năm và hơn 50.000 nhân lực vào năm 2030 là tham vọng có cơ sở nếu được hậu thuẫn bằng hạ tầng, đào tạo gắn với nhu cầu và doanh nghiệp nội địa đủ sức tham gia chuỗi cung ứng. Làn sóng đầu tư quốc tế tạo cửa vào, nhưng không thể thay thế năng lực trong nước. Vì thế, tính khả thi không nên được phán xét chỉ bằng tổng vốn hay số doanh nghiệp, mà bằng mức độ Việt Nam học hỏi, đảm nhận công đoạn và tạo ra giá trị của chính mình. Thành công sẽ phụ thuộc vào việc chuyển cơ hội thành năng lực đo đếm được; nếu không, mục tiêu lớn vẫn chỉ nằm trên giấy.
