Năng lực trên biển cần được xây dựng từ nghiệp vụ thực tế
Thực thi pháp luật biển là hoạt động phát hiện, kiểm tra và xử lý vi phạm trên vùng biển, đòi hỏi cán bộ vừa nắm tình hình, vừa phối hợp hiệu quả khi tiếp cận tàu và thu thập chứng cứ. Hợp tác giữa Hải quan và UNODC bước vào giai đoạn mới với mục tiêu nâng những kỹ năng ấy thành năng lực ứng phó thực chất.
Ngày 29/10/2026, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn tham dự lễ giới thiệu Dự án tăng cường năng lực thực thi pháp luật trên biển tại Việt Nam giai đoạn III, kéo dài từ 2026 đến 2029. Buổi lễ vừa tổng kết hai giai đoạn trước, vừa xác định ưu tiên hợp tác tiếp theo. Đây là thời điểm hợp lý để chuyển từ đào tạo nền tảng sang bồi dưỡng chuyên sâu: vi phạm trên biển có thể liên quan nhiều lực lượng, nhiều loại hàng hóa và chứng cứ khó xử lý nếu phản ứng thiếu phối hợp.
Đào tạo cần gắn với kiểm tra, bắt giữ và xử lý chứng cứ
Kết quả hai giai đoạn đầu cho thấy hợp tác đã tạo được nền tảng, nhưng quy mô đào tạo mới chỉ là bước khởi đầu. Dự án tổ chức 30 khóa học, với 491 lượt cán bộ Hải quan, Cảnh sát biển, Kiểm ngư và cơ quan chức năng tham gia. Nội dung bao gồm nhận thức tình hình trên biển, lên tàu, kiểm tra, khám xét, bắt giữ, phân tích thông tin và xử lý chứng cứ.
Giá trị của đào tạo kiểm soát biển không nằm ở số buổi học đơn thuần, mà ở khả năng biến quy trình nghiệp vụ thành hành động thống nhất giữa các lực lượng. Giai đoạn III dự kiến có 18 khóa đào tạo kỹ năng. Nếu nội dung tiếp tục bám sát tình huống thực tế và giúp cán bộ phối hợp từ khâu phát hiện đến xử lý, hiệu quả sẽ vượt khỏi phạm vi từng lớp học: vi phạm có thể được ngăn chặn sớm hơn, còn chứng cứ được thu thập và xử lý chặt chẽ hơn.
Phân tích rủi ro phải đi cùng công nghệ
Điểm đáng chú ý trong đề xuất của Hải quan là đưa công nghệ phân tích thông tin và nhận diện rủi ro vào trọng tâm hợp tác. Phó Cục trưởng Âu Anh Tuấn đề nghị UNODC tiếp tục hỗ trợ đào tạo chuyên sâu về kiểm soát, thực thi pháp luật trên biển, đồng thời phát triển đội ngũ giảng viên nguồn. Đây là lựa chọn thiết thực: năng lực nghiệp vụ sẽ khó mở rộng nếu kiến thức chỉ tập trung ở một nhóm cán bộ hoặc phụ thuộc vào từng đợt tập huấn.
Phân tích thông tin tốt giúp lực lượng chức năng tập trung vào dấu hiệu rủi ro thay vì kiểm tra dàn trải. Công nghệ không thay thế kinh nghiệm tại hiện trường, nhưng có thể hỗ trợ sàng lọc dữ liệu và định hướng kiểm tra. Vì vậy, Hải quan UNODC nên gắn đào tạo công cụ với thực hành nghiệp vụ, chia sẻ kinh nghiệm và cơ chế phối hợp. Một hệ thống nhận diện rủi ro chỉ có ý nghĩa khi cán bộ biết cách kiểm chứng thông tin, hành động đúng thẩm quyền và bảo đảm chứng cứ có thể sử dụng.
Ba mặt trận của chương trình và lợi ích công cộng
Trong giai đoạn 2026–2029, 18 khóa học dự kiến tập trung vào ba hướng: ngăn vận chuyển ma túy trái phép bằng đường biển; chống buôn lậu và vận chuyển hàng hóa trái phép; phòng, chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Phạm vi này cho thấy chống tội phạm biển không thể chỉ là nhiệm vụ riêng của một lực lượng: mỗi nhóm vi phạm đòi hỏi kỹ năng kiểm tra và cách phối hợp phù hợp.
Tác động cuối cùng được đo bằng khả năng phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm, qua đó góp phần bảo vệ an toàn hàng hải và lợi ích cộng đồng. Cục Hải quan cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với UNODC và các cơ quan liên quan, đồng thời tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, phối hợp nghiệp vụ. Hướng đi này đáng ủng hộ, nhưng kết quả sẽ phụ thuộc vào việc duy trì huấn luyện sát thực tế và đưa phân tích rủi ro vào công việc thường ngày. Đào tạo chỉ tạo nền; phối hợp bền vững mới biến nền tảng ấy thành năng lực thực thi.
