Năng lực thực thi bắt đầu từ con người và thông tin
Thực thi pháp luật biển là năng lực phối hợp giữa lực lượng chức năng để phát hiện, kiểm tra và xử lý hành vi vi phạm trên biển, dựa trên nghiệp vụ, thông tin đáng tin cậy và khả năng hành động kịp thời. Vì vậy, đề xuất tăng đào tạo chuyên sâu của Hải quan Việt Nam không nên được xem là một hoạt động bổ trợ đơn lẻ, mà là đầu tư vào năng lực ứng phó thực tế. Ngày 29/10/2026, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn dự lễ giới thiệu giai đoạn III của dự án do UNODC triển khai tại Việt Nam, đồng thời đề nghị tiếp tục hỗ trợ đào tạo về kiểm soát, thực thi pháp luật trên biển và ứng dụng công nghệ trong phân tích thông tin, nhận diện rủi ro. Điểm đáng chú ý là công nghệ được đặt cạnh nghiệp vụ: dữ liệu chỉ có giá trị khi cán bộ biết cách phân tích và chuyển thành quyết định kiểm tra phù hợp.
Đào tạo cần chuyển thành kỹ năng phối hợp
Kết quả hai giai đoạn trước cho thấy hợp tác UNODC đã tạo được nền tảng đào tạo liên ngành: 30 khóa học với 491 lượt cán bộ Hải quan, Cảnh sát biển, Kiểm ngư và các cơ quan chức năng tham gia. Nội dung gồm nhận thức tình hình trên biển, lên tàu, kiểm tra, khám xét, bắt giữ, phân tích thông tin và xử lý chứng cứ. Đây là những kỹ năng có ý nghĩa trực tiếp trong kiểm soát trên biển, nơi một vụ việc có thể đòi hỏi nhiều lực lượng cùng hành động và chứng cứ phải được xử lý đúng quy trình. Giai đoạn III, kéo dài từ năm 2026 đến 2029, dự kiến có 18 khóa phát triển kỹ năng, tập trung vào chống vận chuyển ma túy bằng đường biển, buôn lậu và khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định. Giá trị của chương trình vì thế cần được đánh giá qua năng lực phối hợp hình thành sau đào tạo, chứ không chỉ bằng số khóa học.
Công nghệ phải nối với năng lực hiện diện trên biển
Phân tích thông tin và nhận diện rủi ro có thể giúp lực lượng chức năng tập trung nguồn lực vào dấu hiệu đáng chú ý, nhưng công nghệ không thay thế được khả năng kiểm tra, xử lý tại hiện trường. Bởi vậy, đề xuất phát triển đội ngũ giảng viên nguồn cũng quan trọng: kiến thức và kỹ năng cần được duy trì, truyền đạt trong các lực lượng, thay vì phụ thuộc vào từng đợt hỗ trợ bên ngoài. Ở hướng bổ sung năng lực hiện diện, Cảnh sát biển Việt Nam đã ký hợp đồng đóng mới sáu tàu tuần tra xa bờ TT-1000 với doanh nghiệp Nhật Bản; dự án sử dụng vốn vay ODA Nhật Bản nhằm hiện đại hóa tàu thuyền và tăng cường thực thi pháp luật trên biển. Hai hướng đầu tư này không giống nhau, nhưng cùng phục vụ một mục tiêu: phát hiện nguy cơ tốt hơn và có khả năng ứng phó khi vi phạm được xác định. Tư lệnh Cảnh sát biển yêu cầu các bên bảo đảm tiến độ, chất lượng và hiệu quả hợp đồng.
Thước đo là khả năng ứng phó tội phạm
Tội phạm trên biển, từ vận chuyển ma túy và buôn lậu đến khai thác IUU, không dừng ở ranh giới nhiệm vụ của một cơ quan. Nâng cao năng lực thực thi vì thế có vai trò thiết thực: giúp cán bộ nhận biết tình hình, kiểm tra và xử lý chứng cứ, đồng thời tạo điều kiện để các lực lượng phối hợp thay vì hành động rời rạc. Những giai đoạn trước đã góp phần nâng cao nghiệp vụ và tăng cường phối hợp liên ngành; dự án mới được kỳ vọng tiếp tục củng cố hợp tác giữa các lực lượng Việt Nam và đối tác quốc tế, góp phần bảo đảm an ninh, an toàn hàng hải và đấu tranh với tội phạm xuyên quốc gia. Cục Hải quan khẳng định sẽ tiếp tục phối hợp với UNODC và các cơ quan liên quan triển khai dự án. Kết luận cần rõ ràng: đào tạo chuyên sâu và ứng dụng công nghệ chỉ tạo khác biệt khi chuyển thành khả năng kiểm soát trên biển, phối hợp đúng lúc và thực thi pháp luật hiệu quả.
