Mục tiêu cao, thời gian còn lại ngắn
Giải ngân đầu tư công là việc chuyển kế hoạch vốn ngân sách thành khối lượng công trình đã thi công, nghiệm thu và thanh toán, qua đó biến cam kết đầu tư thành hạ tầng phục vụ người dân. Lâm Đồng đang đặt mục tiêu giải ngân ít nhất 95% kế hoạch vốn năm 2026 trước ngày 31.12, trong khi tỷ lệ toàn tỉnh mới đạt 59,73% tính đến ngày 26.10. Chủ tịch UBND tỉnh Hồ Văn Mười yêu cầu các sở, ngành, địa phương và chủ đầu tư tăng tốc thi công công trình trọng điểm, coi giải ngân là nhiệm vụ chính trị trọng tâm. Khoảng cách giữa kết quả hiện tại và đích đến khiến phần việc còn lại không thể chỉ giải quyết bằng mệnh lệnh thúc tiến độ. Tỉnh cần tháo nút thắt tại công trường, nơi vật liệu, mặt bằng và khả năng tổ chức thi công quyết định vốn có thể chuyển thành khối lượng thực tế hay không.
Áp lực không chỉ nằm ở tỷ lệ phần trăm. Tỉnh đặt hạn hoàn thành 100% kế hoạch vào ngày 31.1.2027, đồng thời yêu cầu mặt bằng bàn giao đến đâu thì thi công đến đó. Cách làm này hợp lý nếu các thủ tục và nguồn lực được xử lý đồng bộ; nếu không, tăng ca có thể chỉ tạo thêm sức ép mà chưa tạo thêm khối lượng đủ điều kiện thanh toán. Với vốn đầu tư Lâm Đồng, thước đo cuối năm vì thế không nên chỉ là số vốn đã giải ngân, mà còn là công trình hoàn thành đúng tiến độ và có ích cho cộng đồng.
Thiếu vật liệu khiến vốn bị mắc lại
Điểm nghẽn vật liệu đang tác động trực tiếp đến tiến độ: đất đắp và đá cấp phối thiếu khiến nhiều dự án chậm thi công, trong khi hơn 1.100 tỷ đồng tại các Ban Quản lý dự án chưa thể giải ngân. Tính đến ngày 5.11, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng số 2 cùng các ban khu vực đã giải ngân hơn 2.208 tỷ đồng, tương đương 65,49% kế hoạch; hơn 1.163 tỷ đồng vẫn còn lại. Các đơn vị này phụ trách tổng cộng 427 dự án với kế hoạch vốn hơn 3.371 tỷ đồng. Những con số ấy cho thấy thiếu vật liệu xây dựng không còn là trở ngại kỹ thuật riêng lẻ: nó đang khóa dòng vốn ở quy mô lớn.
Tỉnh giao Sở Xây dựng rà soát nhu cầu và khả năng cung ứng đất, đá, cát san lấp; Sở Công Thương rà soát các mỏ đã cấp phép và tháo gỡ thủ tục để tạo điều kiện nâng công suất theo quy định. Đây là hướng xử lý đúng, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc vật liệu có đến được công trường đúng thời điểm hay không. Ban 2 đặt mục tiêu giải ngân 100% vốn được giao trong hai tháng còn lại của năm, đồng thời yêu cầu bổ sung máy móc, nhân lực và đẩy nhanh nghiệm thu, thanh toán. Khi đầu vào chưa thông, các cam kết ấy khó thành hiện thực; vì vậy, khơi thông nguồn cung cần đi trước hoặc song hành với việc thúc nhà thầu tăng tốc.
Mặt bằng và năng lực thi công là bài toán song song
Vật liệu không phải nguyên nhân duy nhất. UBND tỉnh nêu các vướng mắc về bồi thường, giải phóng mặt bằng, xác định nguồn gốc đất và bố trí tái định cư; giá vật liệu, nhân công, ca máy biến động; một số nhà thầu còn hạn chế năng lực, hồ sơ nghiệm thu và thanh toán xử lý chậm. Các trở ngại này liên kết với nhau: mặt bằng chưa sạch thì vật liệu và thiết bị không thể phát huy tác dụng, còn khối lượng chưa hoàn thành hoặc hồ sơ chậm thì vốn cũng chưa thể thanh toán. Do đó, thúc giải ngân đầu tư công phải gắn với trách nhiệm rõ ràng cho từng khâu, thay vì quy toàn bộ chậm trễ cho một đơn vị.
Với hai tuyến cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc và Bảo Lộc - Liên Khương, tỉnh yêu cầu phấn đấu hoàn thành giải phóng mặt bằng toàn tuyến trước ngày 15.11.2026; khu vực đủ điều kiện phải được bàn giao thực địa để thi công. Mốc này đòi hỏi địa phương xử lý hồ sơ bồi thường, tái định cư theo từng khu vực và từng trường hợp, đồng thời chủ đầu tư phải có tiến độ cụ thể. Nếu nhà thầu yếu hoặc chậm, việc đánh giá thường xuyên và điều chuyển vốn khỏi dự án không đạt tiến độ cũng cần được thực hiện nghiêm túc. Kỷ luật vốn chỉ có ý nghĩa khi đi cùng kỷ luật tiến độ.
Cử lãnh đạo xuống công trường: cần đi cùng quyền xử lý
Lâm Đồng đã cử 9 phó giám đốc thuộc các cơ quan chuyên môn và Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh trực tiếp đến dự án trọng điểm, phối hợp với chủ đầu tư, nhà thầu và địa phương xử lý vướng mắc tại chỗ. Động thái này có thể rút ngắn thời gian xác minh nguồn gốc đất, thống nhất phương án bồi thường, bố trí tái định cư và tháo gỡ trở ngại về quy hoạch. Nhưng xuống công trường chỉ có giá trị nếu người được giao nhiệm vụ có thể kết nối đúng cơ quan, chốt trách nhiệm và theo dõi việc thực hiện; nếu không, chuyến kiểm tra dễ dừng ở ghi nhận vấn đề.
Năm 2026, tỉnh xác định 21 dự án trọng điểm, gồm 13 dự án dùng vốn ngân sách và 8 dự án ngoài ngân sách, trải rộng từ giao thông, thủy lợi đến đô thị, du lịch và công nghiệp. Quy mô danh mục khiến việc ưu tiên phải dựa trên khả năng tháo gỡ và lợi ích công cộng, không chỉ trên yêu cầu giải ngân. Các tuyến đường hoàn thành có thể giúp đi lại, vận chuyển hàng hóa thuận tiện hơn; bởi vậy tiến độ chậm cũng là chi phí mà người dân và doanh nghiệp phải gánh. Muốn đạt mốc 95%, tỉnh cần biến sự hiện diện của lãnh đạo tại công trường thành quyết định kịp thời về vật liệu, mặt bằng và nhà thầu. Đó mới là phép thử thực chất của đợt nước rút.
