Quy mô ngân sách lớn, tiến độ giải ngân đáng lo
Giải ngân kinh phí khoa học là việc chuyển dự toán ngân sách đã được bố trí thành khoản chi thực tế cho các nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời phải bảo đảm nguồn lực tạo ra kết quả cụ thể. Tính đến ngày 26/10/2026, cả nước được sử dụng 52.680,28 tỷ đồng, nhưng mới giải ngân 21.693,48 tỷ đồng, tương đương 41,18%; gần 31.000 tỷ đồng vẫn chưa được chi. Con số này không chỉ báo hiệu áp lực dồn việc vào những tuần cuối năm, mà còn đặt ra câu hỏi về khả năng biến ngân sách khoa học công nghệ thành nghiên cứu, giải pháp và năng lực mới. Trong bối cảnh các lĩnh vực này được xem là động lực tăng trưởng, tiền nằm lại trong dự toán đồng nghĩa với nguồn lực chưa đi vào hoạt động đúng thời điểm. Tăng tốc là cần thiết, nhưng tốc độ tự nó không chứng minh hiệu quả.
Địa phương chịu sức ép lớn nhất
Ở khối địa phương, dự toán là 28.032,79 tỷ đồng, nhưng mới giải ngân 10.789,36 tỷ đồng, đạt 38,49%; còn 17.243,43 tỷ đồng chưa được sử dụng. Đây là phần tồn đọng lớn, trong khi thời gian còn lại của năm không nhiều. Chênh lệch giữa các lĩnh vực cũng đáng chú ý: khoa học, công nghệ đạt 47,15%, đổi mới sáng tạo đạt 27,54%, còn chuyển đổi số đạt 30,23%. Khoảng cách ấy gợi ý rằng điểm nghẽn không thể được xử lý bằng một mệnh lệnh tăng tốc chung cho mọi khoản chi. Nhiệm vụ khác nhau đòi hỏi cách chuẩn bị, phối hợp và tháo gỡ khác nhau. Bảy địa phương đã giải ngân từ 50% trở lên, trong đó Huế đạt 65,21% và Tuyên Quang đạt 65,17%; những kết quả này cho thấy tiến độ có thể cải thiện, nhưng không thay thế việc tìm đúng nguyên nhân ở từng nơi.
Bộ KH&CN đề nghị địa phương khẩn trương rà soát nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan. Những vướng mắc được nêu gồm năng lực tổ chức thực hiện và tâm lý e ngại khi áp dụng quy định, thủ tục mới. Vì vậy, trách nhiệm không chỉ nằm ở khâu phân bổ tiền: cơ quan thực hiện cần làm rõ quy trình, phân công đầu mối và chủ động tháo gỡ trở ngại thay vì chờ áp lực cuối năm.
Không thể lấy tỷ lệ giải ngân làm đích đến
Đẩy nhanh giải ngân là yêu cầu chính đáng, nhưng chạy theo tỷ lệ có thể dẫn đến chi tiêu gấp mà thiếu trọng tâm. Bộ KH&CN nhấn mạnh giải ngân không phải mục tiêu duy nhất; ngân sách phải gắn với kết quả và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ. Đây là nguyên tắc cần giữ vững khi áp lực cuối năm tăng lên: mỗi khoản chi phải phục vụ một đầu ra có thể xem xét, thay vì chỉ giúp con số giải ngân đẹp hơn. Ngân sách dành cho đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số càng cần cách tổ chức phù hợp, bởi tỷ lệ giải ngân của hai lĩnh vực này tại địa phương hiện thấp hơn lĩnh vực khoa học, công nghệ. Các địa phương được đề nghị ban hành quy trình quản lý thuộc thẩm quyền, đồng thời làm việc với doanh nghiệp và hiệp hội để thúc đẩy nhiệm vụ. Với chuyển đổi số, hướng dẫn rõ về thủ tục báo giá cũng được nêu như một cách giảm e ngại khi triển khai.
Kết quả giải ngân năm 2026 cùng sản phẩm đầu ra tương ứng sẽ là căn cứ xem xét bố trí ngân sách cho các bộ, ngành và địa phương trong những năm tiếp theo. Vì thế, ưu tiên lúc này không phải giải ngân bằng mọi giá, mà là xác định vướng mắc, tháo gỡ đúng chỗ và chứng minh mỗi khoản chi tạo ra giá trị gì. Muốn ngân sách khoa học công nghệ trở thành động lực, cần đo cả tiến độ lẫn sản phẩm; thiếu một trong hai, con số giải ngân chưa đủ để khẳng định thành công.
