Một nhà máy điện được xây sâu trong lòng núi
Thủy điện tích năng Bác Ái là nhà máy điện đầu tiên tại Việt Nam sử dụng hai hồ nước để lưu trữ năng lượng: bơm nước lên hồ cao khi nhu cầu thấp rồi phát điện khi nhu cầu tăng. Khởi công tháng 2/2025 tại xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa, dự án do EVN làm chủ đầu tư và Ban Quản lý dự án Điện 3 quản lý, điều hành. Điều đáng chú ý không chỉ là công nghệ lần đầu được triển khai trong nước, mà còn là quy mô xây dựng dưới lòng đất. Phần lớn hạng mục nhà máy và đường hầm nằm sâu tới 500 m, khiến công trình ngầm 500 m này đòi hỏi xử lý địa chất, tổ chức thi công và kiểm soát an toàn ở mức cao. Với tổng vốn đầu tư khoảng 21.101 tỷ đồng, dự án gồm bốn tổ máy, mỗi tổ máy 300 MW, tổng công suất 1.200 MW; EVN mô tả đây là nhà máy thủy điện tích năng có quy mô lớn nhất Đông Nam Á.
Tiến độ đáng chú ý, nhưng còn nhiều việc dưới lòng đất
Sau hơn 20 tháng thi công, tiến độ dự án Bác Ái tổng thể vẫn đáp ứng kế hoạch, dù các con số cho thấy công trường còn một khối lượng lớn phải hoàn tất. Lũy kế, các nhà thầu đã đào và gia cố 7.160 trong tổng số 17.000 mét dài đường hầm, tương đương 42% khối lượng hợp đồng; phần đào, gia cố nhà máy ngầm đạt 87.835 trên 214.247 m³, tương đương 41%. Một số mũi thi công vượt kế hoạch quý III: nhà máy ngầm đạt 115%, còn hầm xả đoạn 2 đạt 386%. Tuy vậy, không nên xem các tỷ lệ vượt kế hoạch ở từng hạng mục là bảo đảm cho toàn bộ tiến độ. Hầm lớn phải đào chia tầng, địa chất phức tạp và không gian chật hẹp khiến việc khoan, nổ mìn, vận chuyển và gia cố cần phối hợp chặt chẽ. Nhà thầu tổ chức thi công ba ca và điều chỉnh biện pháp theo điều kiện đá thực tế.
Theo Ban Quản lý dự án Điện 3, tổng khối lượng đào và gia cố hầm đã đạt 42% hợp đồng, còn nhà máy ngầm đạt 41%. Đây là những mốc tiến độ có ý nghĩa hơn các kỷ lục riêng lẻ: chúng cho thấy công trường đã đi được một đoạn đáng kể, nhưng phần việc còn lại vẫn lớn.
“Cục pin” cho giờ cao điểm và nguồn tái tạo
Vai trò của nhà máy thủy điện Bác Ái nằm ở khả năng dịch chuyển điện năng theo thời điểm, chứ không chỉ ở công suất phát. Theo phương án vận hành, nhà máy dùng điện để bơm nước từ hồ thấp lên hồ cao vào giờ thấp điểm, rồi phát điện khi nhu cầu tăng; cách làm này giúp giảm chênh lệch giữa các thời điểm tiêu thụ trong ngày. Nhà máy còn có thể điều tần, bù công suất phản kháng và dự phòng quay, qua đó hỗ trợ ổn định hệ thống điện. Đây là lý do dự án được đưa vào Quy hoạch điện VIII: khi nguồn năng lượng tái tạo biến động theo điều kiện tự nhiên, khả năng tích trữ và phát bổ sung đúng lúc có giá trị thiết thực. Với người sử dụng điện, lợi ích kỳ vọng là một hệ thống có thêm công cụ cân bằng cung cầu và đáp ứng giờ cao điểm. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng còn phụ thuộc vào cách phối hợp nhà máy với toàn hệ thống khi đi vào vận hành.
Mốc vận hành còn cách vài năm
Kế hoạch hiện nay đặt mục tiêu tổ máy số 1 phát điện tháng 12/2029; ba tổ máy còn lại lần lượt vào tháng 4, tháng 8 và tháng 12/2030. Vì vậy, nói công trình vận hành toàn bộ vào năm 2030 là phù hợp với lịch đưa các tổ máy vào hoạt động, nhưng không đồng nghĩa toàn bộ dự án đã hoàn thành trong năm đó: mốc hoàn thành dự kiến là tháng 5/2031. Trong thời gian tới, EVN đặt mục tiêu hoàn thành đào và gia cố nhà máy ngầm đến cao trình 109,5 m trước ngày 31/12. Các mốc này khiến việc duy trì tiến độ, chất lượng và an toàn quan trọng ngang nhau. Bác Ái có ý nghĩa chiến lược đối với khả năng lưu trữ điện, nhưng giá trị ấy chỉ thành hiện thực khi công trình hoàn tất và các tổ máy được đưa vào vận hành đúng kế hoạch. Tiến độ hiện tại là tín hiệu tích cực; chặng thi công ngầm còn lại mới là phép thử quyết định.
