Trộn thí sinh: chặn một kẽ hở, không thay thế kỷ luật
Trộn thí sinh thi tốt nghiệp là cách bố trí học sinh từ nhiều trường khác nhau tại cùng một điểm thi, thay vì để thí sinh của một trường tập trung tại một địa điểm, nhằm giảm cơ hội trao đổi bài và thông đồng. Ngày 29/10, tại hội nghị tổng kết kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 và chuẩn bị cho kỳ thi năm 2027, ông Huỳnh Văn Chương, Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng, cho biết Bộ GD&ĐT đang nghiên cứu phương án này để phòng ngừa gian lận.
Đề xuất xuất hiện sau những sai phạm nghiêm trọng, đặc biệt là vụ việc tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, được lãnh đạo Bộ mô tả là có bàn bạc, phân công nhiệm vụ và gây tổn hại đến niềm tin xã hội. Vì vậy, siết cách xếp phòng thi là phản ứng cần thiết. Nhưng trộn học sinh chỉ làm giảm một cơ hội gian lận; nếu người lớn tổ chức hoặc tiếp tay, thay đổi sơ đồ chỗ ngồi sẽ không xử lý được gốc rễ. Chống gian lận thi cử phải đi cùng kiểm soát cán bộ, giám sát thực chất và xử lý vi phạm.
Quyền linh hoạt của địa phương cần đi kèm trách nhiệm giải trình
Theo cách bố trí hiện nay, giám đốc sở giáo dục và đào tạo quyết định điểm thi dựa trên điều kiện địa phương, trong đó có mục tiêu giảm quãng đường di chuyển cho thí sinh. Định hướng mới là tăng cường xếp thí sinh nhiều trường tại cùng điểm thi; nếu không thể thực hiện, địa phương cần xin ý kiến Ban Chỉ đạo thi cấp tỉnh trước khi quyết định. Đây là một rào chắn hợp lý: ngoại lệ không nên được quyết định tùy tiện, nhất là khi nguy cơ gian lận đã bộc lộ rõ.
Dù vậy, quy định xin ý kiến chỉ có ý nghĩa nếu lý do không thể trộn được nêu cụ thể và có thể kiểm tra. Học sinh ở nông thôn, miền núi có thể phải đi xa, thuê trọ và tự xoay xở việc ăn ở nếu điểm thi bị điều chỉnh. Một chính sách bảo vệ tính công bằng không nên vô tình đặt gánh nặng lớn hơn lên những thí sinh vốn đã khó khăn. Bộ cần làm rõ tiêu chí ngoại lệ và cách giảm bất tiện, thay vì mặc nhiên coi một phương án tổ chức là phù hợp với mọi địa bàn.
Camera giám sát thi cần gắn với hậu kiểm và trách nhiệm
Bên cạnh việc trộn thí sinh, Bộ GD&ĐT cũng nghiên cứu bổ sung camera giám sát phòng thi và khu vực thi; dữ liệu có thể phục vụ hậu kiểm, xác minh và xử lý vi phạm. Đây là hướng đáng ủng hộ nếu thiết bị được đặt đúng chỗ, dữ liệu được lưu trữ và cơ quan có thẩm quyền thực sự xem xét khi có dấu hiệu bất thường. Camera không chỉ để tạo cảm giác bị theo dõi; giá trị của nó nằm ở khả năng cung cấp bằng chứng khi lời khai và kết quả thi đặt ra nghi vấn.
Một phụ huynh đề xuất trang bị camera trong phòng thi để cả thí sinh lẫn giám thị ý thức rằng sai phạm có thể bị phát hiện và xử lý. Tuy nhiên, camera không thể thay giám thị có trách nhiệm hay quy trình kiểm tra độc lập. Bộ còn dự kiến siết việc lựa chọn, bố trí và quản lý cán bộ tổ chức kỳ thi, đồng thời xử lý nghiêm người vi phạm. Những biện pháp này cần được thiết kế thành một hệ thống, thay vì kỳ vọng một thiết bị đơn lẻ sẽ bảo đảm công bằng.
Công bằng không chỉ nằm ở sơ đồ phòng thi
Tranh luận về việc trộn thí sinh cho thấy hai yêu cầu đều chính đáng: bảo vệ tính nghiêm túc của kỳ thi và tránh đẩy chi phí đi lại, ăn ở sang học sinh. Không nên vì những sai phạm có tổ chức mà mặc định mọi thí sinh phải chịu cùng một cách sắp xếp, bất kể điều kiện địa lý; nhưng cũng không thể lấy sự thuận tiện làm lý do bỏ qua nguy cơ tập trung học sinh cùng trường.
Lối ra hợp lý là triển khai việc trộn thí sinh theo điều kiện thực tế, buộc mọi trường hợp không thể thực hiện phải được Ban Chỉ đạo thi cấp tỉnh xem xét, đồng thời công khai trách nhiệm giám sát. Camera giám sát thi, kiểm tra chéo và xử lý người tiếp tay cần bổ trợ cho phương án xếp điểm thi. Khi kỳ thi tốt nghiệp THPT tiếp tục được chuẩn bị cho năm 2027, thước đo thành công không phải là có bao nhiêu quy định mới, mà là thí sinh được đối xử công bằng và sai phạm có thể bị phát hiện, xử lý.
