Đánh giá trường chuyên không nên dừng ở thành tích phổ thông
Quy chế trường chuyên là khung quy định cách tổ chức, tuyển sinh và giáo dục tại các trường THPT chuyên, đồng thời xác định trách nhiệm của nhà trường đối với quá trình phát triển của học sinh. Dự thảo mới do Bộ GD-ĐT công bố đề xuất trường thống kê, theo dõi quá trình học tập và nghề nghiệp của cựu học sinh trường chuyên. Đây là thay đổi đáng chú ý: kết quả của trường không còn chỉ được nhìn qua giải thưởng hay điểm số khi học sinh còn ngồi trên ghế phổ thông. Bộ cho rằng cần đánh giá cả năng lực nghiên cứu, sáng tạo, lựa chọn ngành học và đóng góp nghề nghiệp sau tốt nghiệp. Hướng đi này thuyết phục, bởi thành tích thi cử chỉ phản ánh một lát cắt; hành trình sau đó mới cho thấy việc bồi dưỡng của nhà trường có giúp học sinh tìm được thế mạnh và hướng phát triển phù hợp hay không.
Theo Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông, đổi mới không phủ nhận đóng góp của mô hình trường chuyên hiện nay mà nhằm đáp ứng yêu cầu giáo dục và nhu cầu nhân lực chất lượng cao. Theo tôi, theo dõi cựu học sinh có ý nghĩa khi trở thành một vòng phản hồi để trường xem lại cách dạy, tư vấn chọn ngành và kết nối học sinh với nghiên cứu. Nếu chỉ thu thập dữ liệu cho đủ thủ tục, quy định sẽ thành gánh nặng hành chính; nếu được dùng để điều chỉnh chương trình và hỗ trợ người học, trách nhiệm sau tốt nghiệp mới tạo ra giá trị.
Mở rộng nền tảng, nhưng vẫn giữ đường phát triển chuyên sâu
Dự thảo trường chuyên đặt ra ba hướng thay đổi: tổ chức lớp theo ba khối thay cho lớp chuyên riêng từng môn, đổi mới tuyển sinh để xem xét nền tảng kiến thức và tư duy, đồng thời kết hợp giáo dục toàn diện, nâng cao theo khối và chuyên sâu theo môn. Ba khối dự kiến gồm Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Cấu trúc này không đồng nghĩa xóa bỏ chuyên sâu. Học sinh có thời gian trải nghiệm, được tư vấn rồi lựa chọn môn theo năng lực, nguyện vọng và định hướng nghề nghiệp; việc học chuyên sâu ổn định được triển khai từ lớp 11. Cách làm ấy có lý: học sinh cần nền tảng rộng trước khi chốt hướng, nhưng nhà trường phải đủ năng lực tư vấn để thời gian lựa chọn không trở thành khoảng trống.
Hoạt động giáo dục được dự kiến tổ chức thành ba tầng: chương trình phổ thông 2018, giáo dục nâng cao theo khối chuyên và giáo dục chuyên sâu theo môn, kết hợp dự án liên môn, liên ngành. Việc mở rộng nền tảng cũng không được dùng làm lý do trì hoãn phát hiện học sinh nổi trội. Vụ trưởng nhấn mạnh hai mục tiêu phải đi cùng nhau: bảo đảm giáo dục toàn diện và không bỏ lỡ cơ hội bồi dưỡng năng khiếu. Học sinh được chọn vào đội tuyển quốc gia, quốc tế vẫn phải học đầy đủ các môn khác; trường không được miễn, giảm hay cắt bỏ các môn ấy. Đây là nguyên tắc cần thiết, dù thực hiện tốt đòi hỏi kế hoạch học tập hợp lý để vừa giữ chiều sâu vừa tránh quá tải.
Tuyển sinh mới cần giải thích rõ, triển khai có lộ trình
Dự thảo cũng thay đổi cách tuyển sinh theo từng khối, kết hợp môn thi với bài đánh giá năng lực đọc hiểu. Theo giải thích của Vụ trưởng, bài đánh giá này không nhằm kiểm tra kiến thức chuyên sâu đã luyện trước, mà xem xét khả năng đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề trên nền tảng chương trình THCS. Cách tiếp cận đó có thể mở cơ hội cho học sinh có tiềm năng nhưng chưa được luyện thi chuyên sâu, đồng thời giảm áp lực chuẩn bị từ sớm. Tuy nhiên, mục tiêu ấy chỉ đạt được nếu cấu trúc và định hướng đánh giá được công bố đủ rõ. Bộ cho biết sẽ hướng dẫn cụ thể trong quá trình hoàn thiện dự thảo để học sinh, phụ huynh hiểu đúng và tránh phát sinh tâm lý luyện thi.
Lộ trình dự kiến cũng không áp dụng đồng loạt: trường đủ điều kiện có thể triển khai từ năm học 2027-2028, còn trường chưa đáp ứng điều kiện được áp dụng từ năm học 2028-2029. Vụ trưởng lưu ý mốc 2027-2028 là dự kiến, không phải yêu cầu mọi trường phải làm bằng mọi giá. Học sinh đã trúng tuyển và đang học trước thời điểm áp dụng quy định mới được tiếp tục theo lớp chuyên và chương trình đã tuyển sinh đến hết cấp học. Những bảo đảm này giúp hạn chế xáo trộn, nhưng thành công vẫn phụ thuộc vào điều kiện thực tế của từng trường và hướng dẫn chuyển tiếp minh bạch.
Trách nhiệm với cựu học sinh phải tạo ra thay đổi trong nhà trường
Yêu cầu theo dõi cựu học sinh trường chuyên có thể giúp nhà trường biết học sinh tiếp tục học ở đâu, chọn lĩnh vực nghề nghiệp nào và những năng lực nào được sử dụng sau khi ra trường. Quan trọng hơn, dữ liệu ấy có thể đặt câu hỏi ngược về chất lượng giáo dục: chương trình có khuyến khích nghiên cứu, sáng tạo và kết nối liên ngành không; công tác hướng nghiệp có giúp học sinh lựa chọn phù hợp không? Bộ lý giải rằng đánh giá theo quá trình phát triển lâu dài sẽ phản ánh thực chất, toàn diện hơn và khuyến khích nhà trường quan tâm đến tiến bộ, tiềm năng riêng của từng học sinh.
Nhưng theo dõi không nên biến thành việc trường can thiệp vào lựa chọn cá nhân sau tốt nghiệp. Trách nhiệm hợp lý là duy trì liên hệ, ghi nhận thông tin phù hợp và dùng kết quả tổng hợp để cải tiến giáo dục, thay vì coi nghề nghiệp của cựu học sinh như thước đo duy nhất. Đó cũng là điểm cần được quy định và hướng dẫn rõ khi hoàn thiện quy chế. Dự thảo đang đặt ra một chuẩn đánh giá rộng hơn thành tích thi cử; giá trị của chuẩn này sẽ được quyết định bởi cách nhà trường biến thông tin sau tốt nghiệp thành hỗ trợ tốt hơn cho thế hệ học sinh tiếp theo.
