Chưa đưa lao động nền tảng vào quy định riêng ngay
BHXH bắt buộc là cơ chế bảo hiểm xã hội trong đó người thuộc diện luật định phải tham gia, đóng góp để được bảo vệ trước các rủi ro và tích lũy quyền lợi theo quy định. Với lao động nền tảng, câu hỏi không chỉ là có nên mở rộng diện tham gia hay không, mà còn là làm thế nào để nghĩa vụ đóng đi cùng quyền lợi thực chất. Sáng 9/11, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội; phương án chỉnh lý dự kiến chưa bổ sung quy định riêng cho người làm việc không có quan hệ lao động và lao động trên nền tảng số, như tài xế xe ôm công nghệ, người giao hàng.
Đây là lựa chọn thận trọng, nhưng không nên bị hiểu là khép lại chủ trương mở rộng diện BHXH. Trước đó, dự thảo trình Quốc hội ngày 21/10 từng đề xuất đưa các nhóm này vào diện bắt buộc nếu họ có việc làm và thu nhập ổn định, thường xuyên. Khác biệt giữa hai phương án cho thấy điểm nghẽn không nằm ở mục tiêu bao phủ, mà ở khả năng xác định đúng đối tượng và thiết kế cách đóng phù hợp.
Nghiên cứu tiếp, nhưng cần tiêu chí và mốc thực hiện rõ
Giải trình cuối phiên họp, Bộ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết cơ quan soạn thảo dự kiến báo cáo Chính phủ giữ quy định hiện hành: khi xuất hiện nhóm lao động có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên nhưng luật chưa quy định cụ thể, Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét việc tham gia BHXH bắt buộc. Bộ Nội vụ sẽ tiếp tục nghiên cứu, đánh giá điều kiện mở rộng diện tham gia đối với người không có quan hệ lao động và lao động nền tảng.
Nội dung này dự kiến được xem xét trong Đề án cải cách chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội, làm cơ sở cho việc hoàn thiện quy định khi sửa đổi toàn diện luật giai đoạn 2027-2028; Quốc hội dự kiến biểu quyết dự luật ngày 21/11. Lộ trình riêng vì thế là cần thiết, nhưng phải đi kèm tiêu chí công khai về tính ổn định của việc làm, thu nhập và cách xác định người có nghĩa vụ đóng. Nếu chỉ để ngỏ việc nghiên cứu mà thiếu mốc đánh giá, nhóm lao động vốn khó tiếp cận an sinh có thể tiếp tục bị bỏ ngoài hệ thống.
Đặc thù việc làm phải quyết định cách thiết kế chính sách
Phần lớn tài xế công nghệ ký hợp đồng hợp tác với doanh nghiệp vận hành ứng dụng và được xác định là đối tác thay vì nhân viên. Trong khi đó, nhiều người làm theo chuyến hoặc theo đơn hàng, có thể hoạt động trên nhiều nền tảng; thu nhập và thời gian làm việc không nhất thiết đều đặn. Vì vậy, áp dụng nguyên xi cách tính đóng dành cho quan hệ lao động truyền thống có thể khiến nghĩa vụ khó xác định và trách nhiệm giữa người lao động với nền tảng bị tranh chấp.
Đại biểu Lê Hữu Trí cảnh báo rằng nếu chưa làm rõ ai phải đóng, căn cứ tính mức đóng và trách nhiệm của nền tảng, chính sách có thể làm tăng gánh nặng cho người thu nhập thấp, thiếu ổn định. Với tài xế, khoản đóng còn phải cạnh tranh với chi phí vận hành và sinh hoạt; nếu chi phí trước mắt tăng mà lợi ích dài hạn không rõ, người lao động có thể né tham gia. Đây là lý do chính sách cần phân nhóm tác động, thay vì coi mọi lao động nền tảng là một đối tượng đồng nhất.
Mục tiêu phải là được bảo vệ, không chỉ là phải đóng
Khi quan hệ làm việc thực tế không thuộc diện BHXH bắt buộc, tài xế phải tự đăng ký và đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện để tích lũy thời gian hưởng lương hưu. Khoảng trống này đáng lưu ý bởi lao động phi chính thức và người có thu nhập từ nền tảng ngày càng đông nhưng khả năng tiếp cận an sinh còn hạn chế. Mở rộng diện BHXH là cần thiết, song tăng số người có tên trong danh sách đóng chưa đủ chứng minh chính sách thành công.
Đại biểu Lê Hữu Trí nhấn mạnh: “Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tăng số người phải đóng bảo hiểm, mà là tăng số người thực sự được bảo vệ bởi hệ thống an sinh xã hội”. Đây nên là thước đo cho lộ trình tiếp theo: mức đóng phải tương xứng với khả năng chi trả, trách nhiệm của nền tảng phải rõ, còn quyền lợi và cách thụ hưởng phải dễ hiểu, khả thi. Kết luận, chưa áp dụng quy định riêng trong lần sửa luật này là hợp lý nếu thời gian nghiên cứu được dùng để thiết kế chính sách sát thực tế. Lộ trình riêng chỉ có ý nghĩa khi biến nghĩa vụ tham gia thành sự bảo vệ có thể cảm nhận được.
