Bốn con đường đưa tiếng Nhật vào trường phổ thông
Hợp tác giáo dục Việt Nhật là quá trình hai nước kết nối chương trình học, đội ngũ giảng dạy và đào tạo chuyên môn để mở rộng cơ hội học tập từ phổ thông đến sau đại học. Ở TP.HCM, tiếng Nhật đang được dạy theo bốn loại hình: ngoại ngữ 1, ngoại ngữ 2, chương trình chuyên và chương trình nhà trường. Cách triển khai đa dạng này đáng chú ý vì học sinh có thể tiếp cận ngôn ngữ theo nhu cầu và định hướng của từng trường, thay vì chỉ có một lối học duy nhất. Tiếng Nhật được thí điểm như ngoại ngữ 2 từ năm học 2003-2004, rồi xuất hiện như ngoại ngữ 1 tại một số trường từ năm học 2016-2017. Chương trình phổ thông môn Tiếng Nhật ban hành năm 2021 mở khả năng lựa chọn môn học này từ lớp 3. Từ năm 2024, kỳ thi Olympic quốc gia tiếng Nhật cũng trở thành một sân chơi được duy trì hằng năm.
Tại khu vực 1 của TP.HCM, sáu trường dạy tiếng Nhật là ngoại ngữ 1, trong đó có THCS Lê Quý Đôn, THCS Hai Bà Trưng, THCS Võ Trường Toản, THPT Lê Quý Đôn, THPT Marie Curie và THPT Trưng Vương. Ở khu vực 2, Bình Dương, tiếng Nhật là ngoại ngữ 2 tại bốn trường; khu vực 3, Bà Rịa–Vũng Tàu, có sáu trường triển khai loại hình này. Chương trình chuyên được tổ chức tại THPT chuyên Lê Hồng Phong và THPT chuyên Hùng Vương; một số trường khác đưa tiếng Nhật vào chương trình nhà trường. Bức tranh ấy cho thấy dạy tiếng Nhật phổ thông đã vượt khỏi mô hình thí điểm đơn lẻ, dù mức độ tiếp cận vẫn tùy thuộc từng trường và địa bàn.
Giáo viên Nhật tạo cầu nối trong lớp học
Ở một số trường, giáo viên Nhật Bản tham gia trợ giảng và đồng giảng cùng giáo viên Việt Nam, thay vì thay thế đội ngũ đứng lớp. Chương trình Cộng sự tiếng Nhật do các đơn vị giáo dục và giao lưu hai nước phối hợp tổ chức bước vào năm thứ 13 trong năm học 2026-2027; giáo viên được phía Nhật hỗ trợ kinh phí tham gia. Trường THCS Võ Trường Toản tại phường Sài Gòn là một trong những trường nhận hỗ trợ này nhiều năm. Năm học 2026-2027, trường có 123 học sinh học tiếng Nhật như ngoại ngữ 1, với ba tiết chính khóa và ba tiết tăng cường mỗi tuần. Quy mô cụ thể ấy cho thấy hợp tác đi vào thời khóa biểu và trải nghiệm hằng ngày, chứ không dừng ở những tuyên bố chung.
Giá trị lớn nhất của giáo viên bản ngữ không chỉ nằm ở phát âm hay giao tiếp. Học sinh có thêm cơ hội tiếp xúc với ngôn ngữ tự nhiên, hiểu về văn hóa và tác phong Nhật Bản, đồng thời giới thiệu bản sắc Việt Nam. Theo đánh giá của nhà trường, môi trường đó giúp phát triển kỹ năng giao tiếp, sự tự tin và năng lực giao tiếp liên văn hóa. Đây là điểm hợp tác nên được duy trì: ngoại ngữ có ý nghĩa hơn khi gắn với con người và bối cảnh sử dụng. Tuy nhiên, hỗ trợ tại một số trường chưa thể thay thế yêu cầu xây dựng đội ngũ giáo viên ổn định và bảo đảm chất lượng dạy học trên diện rộng.
Từ phổ thông đến đại học và nghiên cứu chuyên sâu
Mạch hợp tác không dừng ở trường phổ thông. Hơn 70 cơ sở giáo dục đại học tại Việt Nam có giảng dạy tiếng Nhật, với gần 48.000 người học; trong đó 51 trường đào tạo chính quy ngành tiếng Nhật và Nhật Bản học. Hai nước cũng thúc đẩy dạy tiếng Việt và Việt Nam học tại Nhật Bản, tạo dòng trao đổi hai chiều thay vì chỉ tập trung vào việc người Việt học tiếng Nhật. Ở bậc sau đại học, học bổng phát triển nguồn nhân lực Việt Nam–Nhật Bản đã hoạt động thường niên từ năm 2000; đến hết năm 2025, gần 900 người Việt Nam nhận học bổng thạc sĩ và tiến sĩ. Trường Đại học Việt Nhật, với các chương trình đại học, thạc sĩ và tiến sĩ, là một đầu mối thể hiện rõ tham vọng kết nối đào tạo và nghiên cứu giữa hai nước.
Hướng đi mới đáng chú ý là đào tạo nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực bán dẫn. Tháng 4/2025, cơ quan giáo dục hai nước ký hợp tác phát triển nhân lực ngành này; giai đoạn 2025-2029 dự kiến hỗ trợ tổng cộng 60 nghiên cứu sinh. Đợt tuyển sinh thứ hai dự kiến cấp hỗ trợ cho tối đa 10 nghiên cứu sinh, và đến hết năm 2026, phía Nhật dự kiến tiếp nhận khoảng 30 người. Đây là bước chuyển từ giao lưu học thuật sang chuẩn bị nhân lực cho một ngành công nghệ có yêu cầu chuyên môn cao. Ngoài bán dẫn, hợp tác còn đi qua học bổng, chương trình đào tạo của JICA, trao đổi giảng viên và cán bộ quản lý, nghiên cứu chung cùng các dự án ODA.
Liên kết phải đi cùng cơ hội tiếp cận thực chất
Các cấp học và lĩnh vực đã được kết nối khá rõ: học sinh tiểu học có thể lựa chọn tiếng Nhật từ lớp 3 theo chương trình; THCS và THPT triển khai nhiều loại hình; đại học đào tạo ngôn ngữ, Nhật Bản học và các ngành chuyên môn; sau đại học mở rộng học bổng, nghiên cứu và đào tạo bán dẫn. Thời gian tới, cơ quan giáo dục Việt Nam đề xuất Nhật Bản tiếp tục hỗ trợ học bổng, đào tạo nhân lực công nghệ cao, bán dẫn và kết nối trường học với doanh nghiệp. Đây là hướng đi hợp lý, nhưng chất lượng hợp tác sẽ được đo bằng khả năng chuyển tiếp giữa các bậc học và cơ hội nghề nghiệp sau đào tạo, không chỉ bằng số chương trình được ký kết.
Điểm mạnh của hợp tác giáo dục Việt Nhật là tạo một lộ trình dài: làm quen ngôn ngữ ở trường phổ thông, tiếp tục học chuyên sâu ở đại học, rồi tham gia đào tạo và nghiên cứu trong các lĩnh vực cần nhân lực trình độ cao. Nhưng lộ trình ấy chỉ có sức thuyết phục khi cơ hội không tập trung ở vài trường, khi giáo viên được hỗ trợ lâu dài và khi kiến thức gắn với nhu cầu thực tế. Kết luận, việc mở rộng từ lớp học tiếng Nhật sang đào tạo chuyên môn là bước tiến đúng hướng; ưu tiên tiếp theo nên là bảo đảm tính liên tục, chất lượng và khả năng tiếp cận cho người học.
