Từ điểm số đến năng lực sống
Mô hình SEL trong trường học là quá trình giúp học sinh hình thành năng lực cảm xúc và xã hội thông qua học tập, thực hành và trải nghiệm, từ hiểu bản thân đến hợp tác, ứng xử và ra quyết định có trách nhiệm. Đây không phải phần trang trí bên lề chương trình học, mà là cách mở rộng mục tiêu giáo dục. Điểm số có thể cho biết học sinh nắm kiến thức đến đâu, nhưng không nói hết em có biết tiếp nhận góp ý, kiên trì khi thất bại hay tìm sự trợ giúp lúc chịu áp lực hay không. Năng lực cảm xúc – xã hội còn ảnh hưởng đến cách các em tiếp nhận bài học, duy trì động lực, xây dựng quan hệ và ứng phó với tình huống phát sinh. Vì thế, giáo dục không thể dừng ở truyền đạt tri thức: học sinh cần được học cách nhận diện cảm xúc, điều chỉnh hành vi và thấu hiểu người khác.
Khoảng cách nằm ở hoạt động cụ thể
SEL sẽ không đi vào đời sống học đường nếu chỉ tồn tại trong tài liệu tập huấn hay những lời nhắc như “hãy bình tĩnh”. Học sinh cần được thực hành trong các tình huống thật: lắng nghe khi bất đồng, cân nhắc hậu quả trước khi hành động, hoặc gọi tên cảm xúc trước lúc phản ứng. Dữ liệu khảo sát năm 2019 của GS.TS Huỳnh Văn Sơn tại một số trường THCS ở TP.HCM cho thấy 48,57% trong 140 giáo viên nói chỉ thỉnh thoảng áp dụng SEL, còn 19,28% cho biết hiếm khi thực hiện. Cùng khảo sát đó, 58,57% cho rằng kiến thức và kỹ năng của bản thân chưa đủ, còn 53,57% gặp khó khăn khi chọn hoạt động cụ thể. Các số liệu chỉ phản ánh mẫu khảo sát, không đại diện cho toàn bộ giáo viên; nhưng chúng cho thấy phổ biến khái niệm chưa đủ. Giáo viên cần công cụ có thể dùng ngay trong tiết học.
Năng lực sư phạm giáo viên là điểm tựa
Trong lớp học, giáo viên không chỉ hướng dẫn mà còn làm mẫu cách đối diện với cảm xúc và xung đột. Khi học sinh trả lời sai, phản hồi mang tính xây dựng có thể giúp em hiểu lỗi và thử lại; khi các em tranh cãi, người dạy có thể tạo cơ hội để mỗi bên trình bày, lắng nghe rồi cùng tìm giải pháp. Cách ứng xử ấy trở thành trải nghiệm xã hội mà học sinh quan sát và học theo. Do đó, năng lực sư phạm giáo viên cần bao gồm tự nhận diện cảm xúc, kiểm soát phản ứng trước áp lực, lắng nghe, xử lý bất đồng và hiểu tâm lý theo lứa tuổi. Người dạy không phải thay thế chuyên gia tâm lý; họ cần xây dựng môi trường an toàn, nhận ra dấu hiệu đáng lưu ý và kết nối học sinh với hỗ trợ chuyên môn khi cần. Năng lực này nên được hình thành từ đào tạo ban đầu: năm 2022, nhóm Huỳnh Văn Sơn và cộng sự nghiên cứu việc vận dụng SEL trong dạy môn Đạo đức của sinh viên sư phạm tiểu học.
Bồi dưỡng, thực hành và đo tiến bộ
Muốn chuyển nghiên cứu thành thay đổi, bồi dưỡng giáo viên phải kết hợp kiến thức nền với luyện tập sư phạm, thay vì dừng ở một khóa học ngắn. Giáo viên có thể phân tích và đóng vai xử lý những tình huống thường gặp: phản ứng khi bị phê bình, tranh vai trò trong nhóm, không chấp nhận thất bại hay xúc phạm bạn trên mạng. Sau đó, họ thiết kế hoạt động tích hợp SEL vào môn học, xác định mục tiêu, quan sát biểu hiện và điều chỉnh cách dạy. Các tổ chuyên môn nên chia sẻ kinh nghiệm, cùng soạn hoạt động, dự giờ và phân tích tình huống sau bài dạy; nhà trường cần bố trí thời gian, học liệu và phối hợp giáo viên bộ môn, chủ nhiệm, tư vấn tâm lý cùng phụ huynh. Việc theo dõi cũng cần cụ thể: học sinh biết diễn đạt cảm xúc, chủ động xin lỗi, lắng nghe ý kiến trái chiều, hợp tác và cân nhắc hậu quả là những dấu hiệu có thể ghi nhận. SEL chỉ thành công khi giáo viên có điều kiện biến mục tiêu thành hành động lặp lại và nhìn thấy tiến bộ.
